یافته این نوشتار آن است كه براى فهم اندیشه امام خمینى باید به دنبال شناخت سرمشق‏هاى امام یا به تعبیر دیگر شخصیت‏هایى بود كه امام آمال خود را در اندیشه و رفتار آنان متجلى مى‏دید. یكى از بارزترین این شخصیت‏ها، آیة الله مدرس است كه به موارد قابل مقایسه زیادى در این دو شخصیت مى‏توان رسید. با توجه به تقدم زمانى مدرس مى‏توان شواهدى دال بر تأثیرپذیرى امام از ایشان دست یافت. به نظر مى‏رسد یافته این مقاله براى درك عمیق‏تر اندیشه و رفتار امام خمینى مناسب باشد.

واژه‏هاى كلیدى: اندیشه سیاسى، رفتار سیاسى، امام خمینى، مدرس.

مقدمه‏

متفكر سیاسى از رهبران عصر خود و نیز رخدادهاى زمانه خویش عبرت مى‏گیرد، به گونه‏اى كه این عبرت‏آموزى بر اندیشه، رفتار و تصمیم‏گیرى سیاسى او تأثیر مى‏گذارد. البته آنان خود نیز بر اندیشمندان پس از خود و نیز حوادث بعدى تأثیر مى‏گذارند. این تأثیرپذیرى و تأثیرگذارى در شخصیت‏هاى گوناگون متفاوت است؛ همچنان كه درباره امام خمینى به‏طور قطع غلبه با كفه تأثیرگذارى است. نقش امام خمینى در ایجاد و پیروزى انقلاب اسلامى ایران، در زمینه شناخت و معرفى ابعاد سیاسى اسلام و احیاى دینى از بعد اندیشه‏اى، بیانگر تأثیرگذارى عظیم ایشان بر قرن حاضر است. اندیشه عملى امام خمینى همچنان در واپسین سال‏هاى قرن بیستم بر جهان سایه افكنده و با چنین دستاوردى جهان وارد قرن بیست و یكم شده است.

مقایسه اندیشه و رفتار سیاسى امام و مدرس‏

در تحلیل گفتار و نوشتار امام خمینى درباره شخصیت‏هاى مختلف تاریخ ایران و جهان به اظهار نظرها و قضاوت‏هاى گوناگونى برمى‏خوریم. گاه افرادى مورد تأیید قرار گرفته و در مواردى تكذیب و نكوهش شده‏اند و در هر مورد، به چگونگى موضع‏گیرى زمان آنها استشهاد كرده‏اند. اعمال و رفتار سیاسى چنین شخصیت‏هایى محتواى بیانات و پیام‏هاى امام را تشكیل مى‏دهد و در واقع نوعى «كنش گفتارى»(س‏ح‏ا خح‏چحزت) محسوب مى‏شود. نكته حایز اهمیت و برجسته در این «تحلیل محتوا»، جایگاه و شخصیت ممتاز آیةاللَّه سیدحسن مدرس در نگاه امام خمینى است؛ همچنان كه ایشان بر «مدرس‏شناسى» تأكید مى‏كنند: «بر ماست كه ابعاد روحى و بینشى سیاسى، اعتقادى او را هرچه بیشتر بشناسیم و بشناسانیم».2
مقاله حاضر در مقام اثبات این ادعاست كه شخصیت و رفتار سیاسى سیدحسن مدرس پیوسته در كانون توجه امام خمینى است و گویى این‏كه امام در رفتار سیاسى خویش از ایشان به عنوان الگویى مناسب در قرن حاضر تأثیر مى‏پذیرند، و سرمشق مى‏گیرند یا آن‏كه با «تقریر» خود مهر تأیید بر این‏گونه رفتارها مى‏نهند. الگوى مدرس و خاطرات مستقیم و غیرمستقیم امام از مدرس اشتغال خاطر وى در وضعیت‏هاى گوناگون سیاست است؛ همچنان كه عنایت خاصى به رفتار سیاسى مدرس دارند.
در مقایسه رفتارهاى سیاسى آن دو به مشابهت‏هاى اصولى فراوانى برمى‏خوریم؛ كیفیت مبارزات امام و مدرس و تفاوت و در مواردى تضاد آن دو با نخبگان سیاسى داخلى و خارجى و نحوه زندگى سیاسى و اجتماعى و انتخاب زى‏طلبگى نمونه‏هایى از این وجوه تشابه است. امام در طرح بسیارى از مسائل از تجربه مدرس الهام مى‏گیرند. صرف نظر از موارد بى‏شمار در شباهت‏هاى رفتار سیاسى، امام در 37 مناسبت در بیان و پیام‏هاى مكتوب خود با ذكر نام مدرس، از او به عنوان الگویى جهت بلندپایگان سیاسى جمهورى اسلامى ایران یا استشهاد در مورد موضع‏گیرى و رفتار سیاسى خود و یا براى بیان منظور خویش یاد مى‏كنند و گاهى در تحلیل سیاسى رویدادها از نقل قول‏هاى وى مدد مى‏گیرند؛ به‏طور مثال در جهت تشویق روحانیت به دخالت در امور سیاسى یا براى اثبات دخالت و نقش كلیدى روحانیون در طول تاریخ مثال زنده ایشان مرحوم مدرس است. در موارد دیگرى نیز بدون این‏كه نامى از مدرس ببرند، با بهره‏گیرى از رفتار سیاسى و خاطرات مربوط به او، در تصمیم‏گیرى الهام مى‏گیرند.
هیچ شخصیت معاصرى همچون مدرس مورد تعظیم و تأیید امام واقع نشده است و حتى پس از براندازى رژیم پهلوى و در دوران استقرار نظام جمهورى اسلامى نیز مدرس همچنان در كانون توجه امام است. این نكته از آن رو حایز اهمیت است كه ویژگى‏هاى شخصیتى برخى از افراد متناسب انجام اقدامات انقلابى است؛ اما فاقد مهارت و توانایى لازم جهت دوران سازندگى هستند؛ حال آن‏كه در كلام امام، الگوى رفتار سیاسى مدرس موضوعیت خویش را در هر دو دوره حفظ كرده است.
مقایسه رفتار سیاسى امام خمینى و شهید مدرس را مى‏توان در دو بخش، یعنى تحلیل رفتار سیاسى در مورد براندازى رژیم سابق و نیز رفتار سیاسى در دوران استقرار نظام جمهورى اسلامى، مورد بحث قرار داد. بخشى از استشهاد امام به مدرس مربوط به زمانى است كه پهلوى دوم، محمدرضاشاه، بر سریر قدرت است. ابتدا به ذكر این موارد مى‏پردازیم:
1. موضوع اولتیماتوم دولت روسیه به ایران، یكى از قصه‏هاى مكرر امام است. دولت روسیه با تهدید دولت ایران به دخالت نظامى و اشغال ایران و تحت فشار قرار دادن نمایندگان مجلس شوراى ملى وقت، قصد اخذ امتیازاتى را داشت. مدرس كه در این زمان در مجلس حضور دارد با شجاعت بى‏نظیر خود سكوت مرگبار نمایندگان را مى‏شكند و براى مخالفت با اولتیماتوم به آنان دل و جرأت مى‏دهد و با شكستن جوّ رعب و وحشت، نمایندگان را به بى‏اعتنایى به تهدید روسیه تشویق مى‏كند و روسیه نیز عملاً هیچ گونه اقدامى انجام نمى‏دهد. امام از این موضوع براى تبیین موضع‏گیرهاى متعددى بهره مى‏گیرند.
امام در گفتار بسیار تند خود در مخالفت با طرح احیاى كاپیتولاسیون در 4/8/1343 با ذكر ماجراى اولتیماتوم روسیه به ایران و مقاومت مدرس در برابر آن مى‏فرمایند:
علما موظفند ملت را آگاه كنند، دولت اعتراض كند كه چرا یك همچنین كارى كردید؟ چرا ما را فروختید؟ مگر ما بنده شما هستیم. شما كه وكیل ما نیستید. وكیل هم بودید اگر خیانت كردید به مملكت، خود به خود از وكالت بیرون مى‏روید. خدایا اینها خیانت كردند به مملكت ما. خدایا دولت به مملكت ما خیانت كرد، به اسلام خیانت كرد... اگر یك ملا تو این مجلس بود توى دهن اینها مى‏زد. نمى‏گذاشت این كار بشود، من به آنان كه به ظاهر مخالفت كردند این حرف را دارم به آنها، چرا آقا خاك تو سرتان نریختید؟ چرا پا نشدید یقه آن مردك را بگیرید؟ همین! من مخالفم جوج سر جاى خود بنشینید و آن همه تملق بگویید؟ مخالفت این است؟ باید هیاهو كنید؟3
ملاحظه مى‏شود كه در اوج طرح مسأله كاپیتولاسیون امریكایى، كانون توجه معطوف به قضیه اولتیماتوم روسیه و نحوه برخورد مدرس با آن است و این‏كه نمایندگان مجلس مزبور بایستى همچون مدرس عمل كنند تا چنین طرحى به تصویب نرسد. امام آن جوشكنى را كه مدرس در مجلس شوراى ملى انجام داد در اجتماع مردمى در سال 1343 انجام مى‏دهند و در اوج قدرت شاه، بى‏سابقه‏ترین حمله را متوجه دربار مى‏كنند و علما و مردم را به اعتراض فرا مى‏خوانند. در این روز از سوى رجال حكومتى به امام توصیه شده بود كه به امریكا حمله نكنند، به اسرائیل كارى نداشته باشند و به شاه نیز حمله نكنند؛ اما امام دقیقاً برعكس، همین سه موضوع را محور سخنرانى خود قرار مى‏دهند. به دلیل همین سخنرانى است كه در سیزده آبان 1343 به تركیه تبعید مى‏شوند. امام خمینى سیزده سال بعد در سخنرانى دیگرى پس از شهادت فرزندش سیدمصطفى، پس از ذكر مبارزه مستمر روحانیت و تأكید بر ضرورت شدت بخشیدن آن علیه رژیم، به مدرس و رفتار سیاسى وى در ماجراى اولتیماتوم روسیه و حضور یك روحانى در صف اول صحنه مبارزه سیاسى استشهاد مى‏كنند و تأكید مى‏كنند كه نباید از واكنش‏هاى خشن و هیاهوها ترسید:
[مدرس گفت:] حالا كه ما بناست از بین برویم چرا خودمان از بین ببریم خودمان را؟ رأى مخالف داد و بقیه جرأت پیدا كردند و رأى مخالف دادند، رد كردند اولتیماتوم را، آنها هم هیچ غلطى نكردند. بناى سیاسیون هم همین است كه یك چیزى را تشر مى‏زنند ببینند طرف چه جورى است. اگر چنانچه طرف ایستاد مقابلشان، آنها عقب مى‏روند و اگر چنانچه نه، آن بیچاره عقب رفت اینها جلو مى‏آیند... این نهضت آخرى هم كه منتهى شد به پانزده خرداد و این‏همه كشته دادند مردم، این هم در صف اولش اهل علم بود، علما بودند. تا حالا هم دنباله‏اش كشیده شده است.4
مشاهده مى‏شود كه امام در كوران انقلاب و در آستانه پیروزى انقلاب براى تأكید ورزیدن بر نقش روحانیت در مبارزه از نحوه رفتار سیاسى مدرس در برخورد با قضیه اولتیماتوم استفاده مى‏كنند:
آنوقتى كه اولتیماتوم كرد روسیه به ایران،5 تنها كسى كه خود اینها نوشتند و كلاً همه نشسته بودند و هیچ حرف نمى‏زدند... [مدرس ]گفت: حالا كه بناست ما از بین برویم چرا به دست خودمان از بین برویم؟ نه ما رد مى‏كنیم... آنها هم هیچ كارى نكردند، اینها مى‏خواهند ما را بترسانند... مى‏نویسند كارتر... كه ما پشتیبان شما [شاه‏] هستیم... چند روز پیش از این وزیر خارجه انگلستان مسأله را همان‏طورى كه بود گفت ایشان حافظ منافع ماست... ما باید حالا پشتیبانى از او بكنیم... این حرف‏ها را كه آنها لشكر بیاورند از آن طرف، نه خیر اینها همه شعر است... این حرف‏ها را مى‏زنند براى ترس [ترساندن‏] ما، آن‏وقت هم یك آخوند ایستاد و گفت نه، منتها خوب مردم همراه نبودند.6
به نظر امام در خصوص رفتار سیاسى نباید در جوّ ساختگى رعب و وحشت رقیبان و دشمنان تصمیم‏گیرى كرد، بلكه باید جوشكنى كرد. امام با تأسى به مدرس در مبارزه با شاه اعلام مى‏كنند كه پشتیبانى و حمایت حامیان شاه طبل تو خالى است و براى تهدید و ترساندن و منصرف كردن مردم است. سخنان امام در قضیه تسخیر لانه جاسوسى «امریكا طبل تو خالى است» مشهور است. بسیارى از تهدیدها عملى نیست و بین «واقعیت» و «تصور از واقعیت عملى» تفاوت زیادى وجود دارد.
2. مقطع بعدى استشهاد امام به موضع‏گیرى‏هاى سیاسى مدرس در برابر رضاشاه است كه گویى نسخه دوم رویارویى امام با محمدرضا شاه است. اظهار نظر شجاعانه مدرس در قبال سردار سپه و مبارزه او علیه رضاخان پیوسته جایگاه خاصى در كانون توجه افكار امام دارد. امام در پى كشتار نوزده دى 1356 با الهام از قول مدرس به تحلیل واقعه مى‏پردازند:
در زمان رضاخان، مرحوم مدرس به رضاخان، پدر این خان، گفته بود كه من شنیدم كه شیخ‏الرئیس گفته من از گاو مى‏ترسم براى این‏كه اسلحه دارد و عقل ندارد. این حرف اگر از شیخ‏الرئیس هم ثابت نباشد یك حرفى است حكیمانه كه اسلحه وقتى در دست اشخاص غیرصالح افتاد چه مفاسدى دارد.7
با قرار دادن گفتار در متن واقعیات روشن مى‏شود كه منظور امام، نظامیان مسلح رژیم شاه است كه دست به قتل‏عام مردم بى‏دفاع زده بودند. آن‏گاه ایشان این تحلیل را در خصوص كل تاریخ بشر، تمامى جنگ‏ها و جنایت‏هاى پنجاه ساله سلطنت پهلوى صادق مى‏دانند. امام با تعمیم این نظریه بر كل روابط بین‏الملل و نخبگان سیاسى و قدرت‏هاى بزرگ از مسائل منطقه‏اى و بین‏المللى بر اساس این نقل قول مدرس برداشت مى‏كنند: اگر فرد مهذب نشده باشد و این فرد به قدرت و اسلحه مسلح شود از این قدرت خویش در جهت فساد بهره مى‏گیرد. مدرس بر همین اساس، رضاشاه را «قدرتمندى شاخدار» مى‏دانست.
مدرس پرچمدار مبارزه با رضاشاه بود. او در موارد متعدد، از جمله امور كشوردارى، تلاش رضاشاه براى احراز مقام ریاست وزرایى و نیز در جریان اعلام جمهورى به جاى سلطنت، همه جا با صراحت و شجاعت با رضاشاه به مخالفت پرداخت. یكى از مواردى كه امام خمینى به آن اشاره مى‏كنند رویارویى مدرس و رضاشاه در ماجراى جمهوریت است. وى متذكر مى‏شود رضاشاه قصد داشت به تقلید از آتاتورك رژیم سلطنتى ایران را به جمهورى تبدیل كند و مخالفِ قاطع وى كسى جز مدرس نبود. مدرس در پاسخ به ایراداتى كه درباره مخالفتش با رژیم جمهورى مى‏شد، مى‏گوید:
من با جمهورى واقعى مخالف نیستم و حكومت صدر اسلام هم تقریباً و بلكه تحقیقاً حكومت جمهورى بوده است، ولى این جمهورى كه مى‏خواهند به ما تحمیل كنند بنابر اراده ملت نیست، بلكه انگلیسى‏ها مى‏خواهند به ملت ایران تحمیل نمایند، و رژیم حكومتى را كه صددرصد دست نشانده و تحت اراده خود باشد در ایران برقرار كند و از همه مهم‏تر به واسطه مخالفت احمدشاه با قرارداد و خواسته‏هاى انگلیسى‏ها مى‏خواهند از او انتقام بگیرند. اگر واقعاً نامزد و كاندیداى جمهورى فردى آزادى‏خواه و ملى بود، حتماً با او موافقت مى‏كردم و از هیچ نوع كمك و مساعدت با او دریغ نمى‏نمودم.8
مبارزه قاطع مدرس در این زمینه به درگیرى وى با نمایندگان رضاخان در مجلس انجامید. بر سر تصویب اعتبارنامه وكلاى ولایات كه با نظر رئیس‏الوزاء انتخاب شده بودند كشمكش و مجادله سختى رخ مى‏دهد. در وقت تنفس مجلس بین مدرس و بهرامى مشاجره‏اى رخ مى‏دهد و بهرامى احیاءالسلطنه سیلى به صورت مدرس مى‏زند كه موجب هیجان عمومى مردم و تنفر نمایندگان از مخالفانِ مدرس مى‏گردد.9
از این سیلى ولایت پرصدا شد
دكاكین بسته و غوغا به‏پا شد
پس از این ماجرا به واسطه مظلومیت مدرس، چند نفرى از موافقان جمهورى نیز به دسته مخالفان و بى‏طرفان ملحق مى‏شوند و همین حركت بزرگ‏ترین عامل بازدارنده و برهم زننده جمهورى مى‏گردد. رضاخان خود گفته بود كه این احیاءالسلطنه با یك سیلى اساس جمهورى ما را برهم ریخت.10 امام خمینى از این ماجرا نیز چنین نتیجه‏گیرى مى‏كنند كه اگر انسان ساخته شود مى‏تواند به تنهایى به جاى یك گروه مفید باشد:
اینها از انسان مى‏ترسند. اینها دیدند كه یك مدرس در زمان رضاخان بود نمى‏گذاشت رضاخان آن‏وقت كه جمهورى درست بكند. مدرس نگذاشت ولو برخلاف مصالح شد و اگر درست شده بود بهتر بود، لكن آن‏وقت اینها نظر سوء داشتند. یعنى او به سلطنت كه نرسیده بود مى‏خواست رئیس‏جمهور شود و بعدش هم كارهاى دیگرى بكند و كسى كه جلو او را گرفت مدرس بود كه نگذاشت این كار عملى شود... و بالاخره هم جانش را از دست داد.11
امام هنگامى كه در صدد اثبات نقش عینى روحانیان در تحولاتِ سیاسى و اجتماعى ایران معاصر و در پاسخ به ایجاد شبهه‏هاى گروه‏هاست بار دیگر از مدرس و داستان جمهورى سخن مى‏گویند:
مرحوم مدرس یك كسى بود كه در مقابل همه مى‏ایستاد و مع‏الأسف اینها مى‏گویند روحانیون نقشى نداشتند. یك روحانى در یك مجلس كه رضاخان مى‏خواست كه جمهورى درست كند و مدرس مخالفت مى‏كرد، مى‏دانست كه مى‏خواهد حقه بزند و مردم را بچاپد فقط مدرس ایستاد و جلو او را گرفت.»12
3. آن‏گاه كه سخن از انسان‏سازى و نقش تأثیرگذار او در سرنوشت خود و جوامع و محیط است، نمونه بارز در نظر امام الگویى به نام مدرس است:
این رژیم‏ها از انسان مى‏ترسند. در هر رژیمى یك انسان اگر پیدا بشود متحول مى‏كند كارها را، رضاشاه از مدرس مى‏ترسید. آنقدر كه از مدرس مى‏ترسید از تفنگ‏دارها نمى‏ترسید.13
امام درباره چگونگى وضع حوزه‏ها و دانشگاه‏ها و نقش روشنفكرى آنها نیز مرحوم مدرس را شاهد مثال مى‏آورند كه به رغم زندگى ساده و طلبگى خود به خوبى بر روند تحولات سیاسى اثرگذار بود:14
زمان رضاشاه غیر از زمان محمدرضاشاه بود. آن‏وقت یك قلدرى بود كه شاید تاریخ ما كم مطلع بود. در مقابل او همچو ایستاد و در مجلس در خارج كه یك وقت گفته بود سید چه از جان من مى‏خواهى؟ گفته بود كه مى‏خواهم تو نباشى...15 و فریاد مى‏زند كه زنده باد خودم، مرده باد رضاخان، در آن وقتى كه قدرت داشت رضاخان.16
4. امام حتى در پاسخ پرسش خبرنگاران خارجى درباره این‏كه نظر شما در خصوص بازگرداندن شاه به ایران چیست؟ از نقل قول مدرس در خصوص «دعاى خیرش براى سلامت رضاخان» مدد مى‏گیرد:
من مایلم كه او بیاید [محمدرضاشاه‏] به ایران، بیاورندش ایران و ما محاكمه كنیم [خطاب به مترجم‏]. بگویید به او كه مرحوم مدرس كه با شاه سابق دشمن سرسخت بود، یك وقتى كه شاه به سفر رفته بود وقتى آمده بود مرحوم مدرس گفته بود كه من به شما دعا كردم. خیلى او خوشش آمده بود كه چطور یك دشمن دعا كرده بود. گفته بود نكته این است كه اگر تو مرده بودى اموالى كه از ما غارت كرده بودى و به خارجیها داده بودى همه از بین رفته بود و من دعا كردم تو زنده باشى برگردى بلكه بتوانیم ما مالها را برگردانیم. حالا ما هم همینطور هستیم و این پسر [محمدرضا] هم بیشتر از او اموال ما را برده است به خارج.»17
سرانجام این‏كه امام خمینى در یك جمع‏بندى كلى مى‏فرمایند:
«او [رضاخان‏] با مرحوم مدرس روزگارى گذراند و تماس خصوصى داشت و فهمید كه با هیچ چیز نمى‏توان او را قانع كرد. نه با تطمیع، نه با تهدید و نه با قوه منطق، از او حال علماى دیگر را سنجید.18
در این بیان امام آسیب‏ناپذیرى رفتار سیاسى را در سه محور تطمیع‏ناپذیرى، تهدیدناپذیرى، قدرت استدلال، منطق قوى و بازى نخوردن مى‏دانند.
5. امام در برخورد با نخبگان سیاسى فاسد داخلى و نیز نمایندگان قدرت‏هاى طاغوتى از مرحوم مدرس درس‏هایى نقل مى‏كند. حتى در زمان فروپاشى نظام پادشاهى و استقرار جمهورى اسلامى رفتار سیاسى مدرس در اندیشه امام كارآیى دارد، و آن ذكر ظرافت‏هاى سیاست اسلامى است كه در رفتار سیاسى یك مجتهد و مسلط به قواعد اسلامى جلوه‏گر شده است. امام با یاد كردن از مدرس تأكید مى‏كنند كه در برخورد با نخبگان سیاسى داخلى و نمایندگان قدرت‏هاى خارجى نباید خود را باخت، بلكه باید از همان اول مقاومت كرد. شخصیت مغرور آنان را خرد و تحقیر كرد. این‏جاست كه رمز و راز رفتار سیاسى امام در قبال نخبگان سیاسى داخلى و ابرقدرت‏ها روشن مى‏شود. ایشان خطاب به «سفرا و كارداران» دولت جمهورى اسلامى ایران نیز همین توصیه را دارند:
مرحوم مدرس هم این عادت را داشت، توى حیاطش یك فرشى انداخته بود و آن‏جا مى‏نشست. قلیان هم وقتى مى‏خواست، پا مى‏شد خودش شروع مى‏كرد درست كردن، در این خلال فرمانفرما وارد مى‏شد، فرمانفرماى آن‏وقت را شما شاید نمى‏دانید چه مسأله‏اى بود. ایشان مى‏گفت كه قلیان را دستش مى‏داد مى‏گفت كه شما آبش را بریز تا من آتشش را روشن كنم... این براى این بود كه برخورد با این مغزهاى فاسد گاهى باید طورى باشد كه از اول طمع نكند به آن طرف، اگر چنانچه با تواضع، خضوع و آن‏طورى كه آن‏وقت‏ها متداول بود رفتار مى‏كردند او طمع مى‏كرد، اگر چنانچه مطلبى دارد تحمیل كند.19
این رفتار مدرس در برخورد با مقامات عالى سلطان عثمانى نیز دیده مى‏شود؛ به‏طور مثال هنگام ملاقات رسمى با پرنس سعید حلیم پاشا و طلعت پاشا وزیر جنگ و دیگر وزراى عثمانى در هیأت وزرا (باب عالى)، با این‏كه اتاق مبله بود، مدرس روى زمین مى‏نشیند و تمام وزرا به احترام وى مجبور مى‏شوند صندلى‏ها را ترك كنند و روى زمین بنشینند.20 امام خمینى به منظور آموزش نخبگان سیاسى جمهورى اسلامى، در اوج تبلیغات رسانه‏هاى گروهى جهان و رژیم عراق مبنى بر تلفات گسترده ایران در جنگ و تهدیدهاى روزافزون آنان، ضمن یاد كردن از مدرس تأكید مى‏كنند كه از این تبلیغات و هیاهوها و تهدیدها هراسى به خود راه ندهید:
خوب ما اینها را مى‏شناسیم كه اینها هیاهوشان زیادتر است، یعنى اصل بناى استعمار از اول این بوده است كه با هیاهو كارش را پیش ببرد. با تَشَرْ كارش را پیش ببرد... روسیه یك وقتى اولتیماتومى داده بود... یك چیزى از مجلس مى‏خواستند هیچ كس جرأت نمى‏كرد صحبت كند، مرحوم مدرس گفت... رأى بر خلاف دادند و هیچى هم نشد.21
6. امام آن‏گاه كه مى‏خواستند به گونه قلّ و دلّ صحبت كنند و به مردم براى شركت در انتخابات نمایندگى مجلس رهنمود دهند، براى این‏كه همه معیارهاى مثبت و بایسته را بیان كرده باشند به مردم توصیه مى‏كردند:
سعى كنید مثل مرحوم مدرس را انتخاب كنید. البته مثل مدرس را كه به این زودى‏ها پیدا نمى‏شود. شاید آحادى مثل مدرس باشد، كسانى را كه انتخاب مى‏كنید باید مسائل را تشخیص دهند، نه از افرادى باشند كه اگر روس یا امریكا تشرى زد بترسد، باید بایستد مقابله كند.22
7. امام خمینى هنگام سخن با نخبگان سیاسى در جمهورى اسلامى از مدرس به عنوان الگویى شایسته یاد مى‏كنند. ایشان از یك سو، از نقش برجسته و شخصیت ممتاز و تعیین كننده و شجاعت مدرس در مجلس سخن مى‏گویند و از سوى دیگر، ریشه چنین رفتار سیاسى را در ساده زیستى، تقوا و خداجویى و در قدرت عالى روحى وى مى‏دانند. یكى از دلایل حضور فعال در امور سیاسى، بریدن رشته تعلقات است. امام از حضور قاطع مرحوم مدرس در صحنه‏هاى سیاسى چنین یاد مى‏كنند:
براى این‏كه وارسته بود. وابسته به هواهاى نفسانى نبود... این براى مقام و براى جاه و براى وضعیت كذا نمى‏رفت عمل بكند. او براى خدا عمل مى‏كرد و كسى كه براى خدا عمل كند وضع زندگى‏اش هم آن است. دیگر از آن وضع بدتر كه دیگر نمى‏شود برایش، براى چه بكند، از هیچ كس هم نمى‏ترسد...23
شما مى‏دانید و ما هم مى‏دانیم مدرس یك ملایى دیندار بود. چندین دوره زمامدارى مجلس را داشت و از هركس براى استفاده مهیا بود. بعد از مردن چه چیزى به جاى گذاشت جز شرافت و بزرگى.24
8. امام حتى وقتى مى‏خواهند كاندیداهایى را كه در انتخابات رأى نیاورده‏اند تشویق به ماندن در صحنه كنند، از مدرس شاهد مى‏آورند:
این‏طور نباشد كه حالایى كه مطابق میل من نشده من كنار بروم... مرحوم مدرس گفته بود كه من با جمهورى مخالفم... لكن اگر جمهورى شد كنار نمى‏روم، من در میدان هستم.25

9. یكى دیگر از موارد جالبى كه امام در زمان استقرار نظام جمهورى اسلامى، در خصوص رفتار سیاسى مدرس به آن اشاره مى‏كنند نحوه برخورد با گروه‏هاى مخالف داخلى است كه در دانشگاه‏ها و مراكز فرهنگى و آموزشى سرگرم آشوب و تبلیغات بودند. در این خصوص نیز امام در دیدار دانشجویان دانشگاه تهران از مدرس شاهد مثال مى‏آورد:
آقا نشسته‏اید كه چهار تا كمونیستى بیایند در دانشگاه و قبضه كنند دانشگاه را؟ شما كمتر از آنها هستید؟ عده شما بیشتر از آنهاست. حجت شما بالاتر از آنهاست. مرحوم مدرس - خدا رحمتش كند - مردى بود كه ملك‏الشعرا گفته بود،26 از زمان مغول تا حالا مثل مدرس نیامده. مى‏گفت بزنید كه بروند از شما شكایت كنند نه بخورید و بروید شكایت كنید. من رفتم پیشش. اخوى به ما نوشته بود كه یك نفرى است این‏جا رئیس غلّه است... به من نوشت كه بروید به مدرس بگویید كه این مرد فاسدى است، دو تا سگ دارد. یكى‏اش را اسمش را سید گذاشته و یكى‏اش را شیخ... [مدرس‏] گفت بكشیدش، گفتم آخر چطور بكشیم... اینها [گروهك‏ها] تودهنى مى‏خواهند آقا!27
امام در وصیت‏نامه سیاسى، الهى خود نیز از مدرس و اولتیماتوم روسیه براى نصیحت به عدم تمایل و گرایش هواداران گروه‏هاى شرق و غرب یاد مى‏كنند.28
10. از اظهارات امام خمینى در چهار مناسبت صریحاً یا تلویحاً چنین برمى‏آید كه مرحوم مدرس را از نزدیك دیده است: یك مرتبه در مجلس شوراى ملى كه امام به عنوان تماشاگر رفته بودند؛ مرتبه دوم، در مدرسه سپهسالار (استاد مطهرى فعلى)؛ مرتبه سوم كه حامل نامه‏اى از سوى برادرش به مدرس بوده‏اند؛ نوبت چهارم، زمانى كه فردى در حضور ایشان نامه‏اى به مدرس داده است. بنابراین علاوه بر آنچه از دور در باره ایشان شنیده‏اند از نزدیك نیز با مرحوم مدرس ملاقات‏هایى داشته‏اند و رفتارهاى ایشان را مشاهده كرده و از ایشان الهام گرفته‏اند. امام همواره با عظمت و به گونه‏اى تأییدآمیز از مدرس سخن مى‏گویند:
مدرس یك انسان بود، یك نفرى نگذاشت پیش برود كارهاى او را، تا وقتى كه كشتندش. یك نفرى غلبه مى‏كرد بر همه مجالس، بر اهالى كه در مجلس بودند غلبه مى‏كرد. یك نفرى،... من آن‏وقت مجلس رفتم براى تماشا، جوان بودم، مجلس آن‏وقت تا مدرس نبود مثل این‏كه چیزى در آن نیست، مثل این‏كه محتوا ندارد.

امام با اشاره به قضیه اولتیماتوم روسیه و نقش مدرس مى‏گویند:
یك انسان وقتى در یك ملت پیدا بشود مى‏تواند كه مجراى امور را از آن طریقى كه آنها مى‏خواهند برگرداند. آن چیزى كه آنها مى‏خواهند نگذارد بشود.29
در سخنرانى دیگرى از دیدار خود با مدرس در مدرسه سپهسالار (استاد مطهرى فعلى) یاد مى‏كنند و از «قدرت روحى بالا» ساده‏زیستى و وارستگى و مبرا بودن از هوا و هوس او با عظمت یاد مى‏كنند:
من درس ایشان یك روز رفتم. مى‏آمد در مدرسه سپهسالار كه مدرسه شهید مطهرى است درس مى‏گفت. من یك روز رفتم درس ایشان. مثل این‏كه هیچ كارى ندارد فقط طلبه‏اى است دارد سخن مى‏گوید. این‏طور قدرت روحى داشت، در صورتى كه آن وقت در كوران آن مسائل سیاسى بود كه حالا باید برود مجلس و آن بساط را درست كند... آن وقت هم كه مى‏رفت مجلس یك نفرى بود كه همه از او حساب مى‏بردند... این براى چه بود؟ براى این‏كه یك آدمى بود كه نه به مقام اعتنا مى‏كرد و نه به دارایى و امثال ذلك هیچ اعتنا نمى‏كرد. نه مقامى او را جذبش مى‏كرد.30
ذكر این موارد مبنى بر ملاقات حضورى امام با مدرس از این جهت است كه گفته شود آشنایى و شناخت امام از مدرس صرفاً با تكیه بر مسموعات یا «مطالعه كتابخانه‏اى» نبوده است، بلكه با دستمایه‏اى از «تحقیق میدانى» نیز آمیخته است.
11. در مطالعه رفتارهاى سیاسى امام خمینى و مدرس به رفتارهاى سیاسى گوناگونى برمى‏خوریم. مدرس در طول حیات خود با رخدادهاى سیاسى گوناگونى نظیر انقلاب مشروطیت، استبداد صغیر، كودتاى رضاخان، جنگ جهانى اول، دوره‏هاى نمایندگى مجلس شوراى ملى، اقدامات رضاشاه و انعقاد قراردادهاى خارجى مواجه بوده است. مسائلى كه تقریباً به گونه جدى‏ترى در حیات امام خمینى نیز تكرار مى‏شود. در رفتار سیاسى مدرس گونه‏هاى زیر مشاهده مى‏شود:
مشاركت در انقلاب مشروطیت، نطق‏هاى منطقى و كوبنده ایشان به‏ویژه در مجلس، نمایندگى از سوى مراجع به عنوان یكى از علماى طراز اول براى نظارت بر مصوبات مجلس شوراى ملى، نمایندگى مجلس شوراى ملى در پنج دوره (دوره‏هاى دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم)، ریاست یا نایب ریاستى مجلس به‏طور مكرر، مخابره تلگراف‏هاى متعدد در موضوع‏هاى گوناگون، تحصن در حضرت عبدالعظیم، مرقومه به روزنامه‏ها (از جمله روزنامه برق و اطلاعات)، تأیید حركت‏هاى انقلابى (نظیر حركت علماى اصفهان)، انتشار بیانیه‏ها به مناسبت‏هاى مختلف (از جمله درباره كودتاى رضاخان)، ملاقات‏هاى سیاسى داخلى و خارجى، فعالیت‏هاى گسترده سیاسى در مجلس و خارج از آن و ارائه پیشنهادهاى ابتكارى، استیضاح رئیس‏الوزرا و مهاجرت از تهران به قم، كاشان و كرمانشاه و تشكیل حكومت موقت مقارن با جنگ جهانى، مخالفت‏هاى سرنوشت‏سازى همانند مخالفت با اولتیماتوم روسیه، مخالفت با قرارداد 1919، مخالفت با طرح جمهورى رضاشاه.
مرحوم مدرس هزینه سنگینى بابت این مشاركت‏هاى سیاسى پرداخت كرده است:31 تحمل رنج مهاجرت و هجوم تبلیغاتى و فیزیكى دشمنان حتى در مجلس شوراى ملى كه در دو سه نوبت تكرار شده، از جمله كتك خوردن او در جریان جمهوریت. سوءقصد و ترور وى كه در سه نوبت تكرار شد و هر سه نوبت نافرجام ماند. دستگیرى‏هاى متعدد از سوى جناح‏هاى گوناگون، تبعید و سرانجام «شهادت» ایشان.
در رفتارشناسى سیاسى امام خمینى نیز تقریباً همه این موارد جز تحصن و شهادت مشاهده مى‏شود. به علاوه موارد متعدد دیگرى در رفتارهاى سیاسى امام خمینى دیده مى‏شود كه در مورد مدرس تحقق نیافته است. همچنین قابل ذكر است كه درصد توجه امام خمینى به مسائل جهان اسلام به مراتب بیشتر از مدرس است، در حالى كه درصد ملاقات‏هاى مدرس با مقامات رسمى و حكومتى گسترده‏تر از ملاقات‏هاى بسیار نادر امام خمینى با زمام‏داران حكومتى رژیم پهلوى است.

نتیجه‏گیرى‏

با توجه به آنچه مورد بحث قرار گرفت مى‏توان مبانى نظرى رفتار سیاسى امام خمینى و مرحوم مدرس را در دو مقوله زیر بیان كرد:

الف) مرحله براندازى رژیم شاه‏

در این مرحله كیفیت مقابله مدرس با رضاخان بر دیدگاه امام خمینى در رویارویى با محمدرضا تأثیر گذاشت. هرچند مبارزه مدرس با قدرت‏هاى بزرگ روس و انگلیس در مقایسه با مقابله و مبارزه امام با امریكا و شوروى بسیار كوچك است، اما امام بارها از ماجراى اولتیماتوم یاد مى‏كنند و در موضع‏گیرى‏هاى سیاسى و اجتماعى، آن را شاهد مثال مى‏آورند. هرچند كه امام در مواردى به تفاوت‏هاى نشأت گرفته از مقتضیات زمانى اشاره دارند. از جمله این‏كه قدرت رضاشاه را به مراتب قلدرتر و سركوبگرتر از پسرش مى‏داند و نیز از همراهى نكردن مردم با رهبرى مدرس سخن به میان مى‏آورند، در حالى كه قدرت سركوبگرى محمدرضا كمتر بود و از آن مهم‏تر همراهى كم‏نظیر مردم یكى از رموز موفقیت امام به شمار مى‏آید. فراتر از آن، میزان ستیز، مبارزه و برخورد امام خمینى بنیادى‏تر از مرحوم مدرس است، زیرا مدرس خواستار «حفظ وضع موجود و نظام سلطنتى» بود. او در پنج دوره، نماینده مجلس شوراى ملى بود. امام گاه تجارب سیاسى مرحوم مدرس را در یك چارچوب نظرى سیاسى مورد توجه قرار مى‏دهند و زمانى یك رفتار سیاسى مقطعى وى در مجلس علیه اولتیماتوم روسیه یا عكس‏العمل ایشان در قبال فرمانفرما را به عنوان الگوى مناسبى در وضعیت‏هاى مشابه و برخورد با نخبگان سیاسى مغرور داخلى یا نمایندگان قدرت‏هاى خارجى در نظر مى‏گیرند و خود نیز عملاً چنین رفتارهایى را از خود بروز مى‏دهند؛ از جمله مى‏توان به اعتراض علیه كاپیتولاسیون و نیز قضیه اشغال لانه جاسوسى اشاره كرد.

ب) مرحله سازندگى و استقرار نظام جمهورى اسلامى‏

تأثیرپذیرى امام از آرا و رفتار سیاسى مدرس همچنان پس از پیروزى انقلاب نیز موضوعیت خویش را در اندیشه امام حفظ كرد. امام در این مرحله نیز از شخصیت و رفتار او در مرحله سازندگى سخن مى‏گویند. در این مرحله امام از انسان‏سازى، كمال و قوت روحى مدرس، شجاعت و نهراسیدن از تهدید قواى خارجى، ساده‏زیستى طلبگى و جذب قدرت سیاسى و مقام و ریاست نشدن وى یاد مى‏كنند. از الگو قرار دادن مدرس براى نخبگان سیاسى و نمایندگان مجلس به منظور پرهیز از دنیاطلبى یاد مى‏كنند و ضمن ذكر اهمیت انسان‏سازى اندیشه‏هاى او براى مراكز آموزشى، خاطرنشان مى‏سازند كه با تربیت انسان، او مى‏تواند مسیر حوادث یك ملت یا حتى جهان را تغییر دهد. بدین ترتیب ضمن بررسى مبانى نظرى مشابه رفتار سیاسى این دو متفكر، تأثیر آن در شناخت اندیشه و رفتار سیاسى امام خمینى آشكار مى‏شود.

پى‏نوشت‏ها
1. استادیار علوم سیاسى دانشگاه علامه طباطبایى.
2. امام خمینى، صحیفه نور (تهران: سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، 1368) ج 19، ص 66 (28/6/1363).
3. همان، ج‏1، ص 106 (3/8/1343).
4. همان، ج‏1، ص 261 (10/10/1356).
5. امام به علل اولتیماتوم روسیه اشاره‏اى نكردند و در مواردى نیز فرموده‏اند «نمى‏دانم». اما اولتیماتوم روسیه بر سر اخراج مورگان شوستر امریكایى بوده است. در آن تاریخ هنوز خصلت امپریالیستى و تجاوزگرى امریكا نمود عینى نداشت و به جاى آن انگلیس و روسیه در ایران مورد سوءظن بودند. براى كم و كیف موضوع اولتیماتوم، ر.ك: حسین مكى، قهرمان آزادى (تهران: بنگاه نشر و ترجمه، 1358) ج‏1، ص 103.
6. صحیفه نور، ج‏2، ص 241 (18/8/1357).
7. صحیفه نور، ج‏2، ص 2 (19/10/1356).
8. حسین مكى، تاریخ بیست ساله ایران (مقدمات تغییر سلطنت) - (تهران: نشر ناشر، چاپ پنجم، 1362) ج‏2، ص 500.
9. صحیفه نور، ص 499 و 506.
10. غلامرضا فدایى، «مدرس مجتهدى وارسته و سیاستمدارى آگاه»، اطلاعات سیاسى اقتصادى، ش 52-51، ص 43.
11. صحیفه نور، ج 8، ص 199 (30/4/1358).
12. همان، ج 12، ص 145 (14/3/1359) و همچنین ر.ك.: ج‏19، ص 196 (8/5/1364).
13. همان، ج 8، ص 241 (26/5/1358).
14. همان، ج 13، ص 209 (27/9/1359).
15. همان، ج 16، ص 268 (7/6/1361).
16. همان، ج 5، ص 52 (17/11/1357).
17. همان، ج 9، ص 93 (21/6/1358) و همچنین ر.ك: ج 10، ص 42 (42/2/1358) و ج 4، ص 44 (18/9/1357).
18. امام خمینى، كشف اسرار، ص 9.
19. صحیفه نور، ج 13، ص 361 (16/10/1359) و همچنین ر.ك: ج 4.
20. حسین مكى، تاریخ بیست ساله ایران، ج‏1، ص 439.
21. صحیفه نور، ج 18، ص 245 (12/14/1362) - (خطاب به استانداران سراسر كشور).
22. همان، ج 18، ص 198 (12/10/1362).
23. همان، ج 16، ص 269 (7/6/1361).
24. امام خمینى، كشف اسرار، ص 324.
25. صحیفه نور، ج 19، ص 196 (8/5/1364).
26. قول ملك‏الشعراء در: حسین مكى، قهرمان آزادى، ج 2، ص 774.
27. صحیفه نور، ج 7، ص 103 (23/2/1358) و نیز ج 6، ص 32 (29/1/1358).
28. همان، ج 21، وصیت‏نامه سیاسى الهى امام.
29. همان، ج 7، ص 63 (16/3/1358).
30. همان، ج 16، ص 269 (7/6/1361).
31. براى اطلاعات و بررسى بیشتر در خصوص جزئیات این رفتارها و نیز اسناد و مدارك آن، ر.ك: مدرس و مجلس؛ نامه‏ها و اسناد؛ (تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگى، 1373). همچنین براى كسب اطلاع از كتب و مقالات منتشره درباره مدرس، ر.ك: مجله مجلس و پژوهش، ش‏13 (دى و بهمن 1373) و كتابشناسى مدرس ص 191 - 202.

 

نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 2 دی 1388    | توسط: علی خدامرادی    | طبقه بندی: روحانیون،رجل سیاسی ایران،     | نظرات()