با توجه به تحولات معاصر، پرداختن به اندیشه انقلابى اسلامى مشكلات گذشته را ندارد. برخى از پژوهشگران اعتقاد دارند كه اندیشه انقلابى از برخى بحران‏هاى درونى رنج مى‏برد كه از جمله آنها مى‏توان به ركود و عدم پویایى در مبانى فكرى اشاره كرد. روند تحولات جن بش اسلامى نشان مى‏دهد كه نوسازى اندیشه انقلابى یك نیاز اساسى است. حسن الترابى، راشد الغنوشى و سید محمدحسین فضل اللَّه از زمره طراحان ایده نوسازى اندیشه انقلابى اسلامى هستند. اكنون بیش از هر زمان دیگرى جنبش اسلامى پذیراى متغیرهاست و رشد خودانتقادى، مردم‏گ رایى و علنى شدن جنبش اسلامى، نشان دهنده تحولات مثبت قابل توجهى در خط سیر اندیشه انقلابى اسلامى مى‏باشد.
زكى میلاد در فصل سوم كتاب تحولات و خط سیر اندیشه اسلامى معاصر به بررسى تحولات اندیشه انقلابى اسلامى پرداخته و مهم‏ترین چالش‏هاى آن را برشمرده است.

واژه‏هاى كلیدى: جنبش اسلامى، اندیشه انقلابى اسلامى، اندیشه اسلامى.

مقدمه‏

منظور ما از اندیشه اسلامى انقلابى، آن دسته از نظام‏هاى فرهنگى هستند كه جنبش‏هاى اسلامى با خود به همراه دارند و در شیوه‏هاى تغییرى و برنامه‏هاى اصلاحى اجتماعى خود از آنها سخن مى‏گویند. فهم اصیل و عمیق پدیده جنبش اسلامى با بررسى اندیشه انقلابى آن كه شخ صیت این جنبش‏ها را شكل داده و شاخصه‏هاى رفتارى عمومى و شیوه اندیشه و دیدگاه و تحلیل آن را تبلور مى‏بخشد امكان مى‏یابد، زیرا اندیشه به مثابه مغز در پیكره جنبش و اندام‏هاى مفهومى و اندیشه‏اى آن است؛ از این رو بررسى اندیشه انقلابى به معناى شناخت درونى مؤلفه ‏ها، زیر ساخت‏ها و تشكیل دهنده‏هاى جنبش اسلامى است.
در دهه‏هاى گذشته امكان بررسى علمى اندیشه انقلابى جنبش اسلامى با یك سرى سختى‏ها و مشكلات معرفت شناختى و روش شناختى همراه بود، ولى در حال حاضر و پس از آن كه جنبش‏هاى اسلامى با دادن آمار و مدارك، به مستند سازى تجربه تاریخى و علنى سازى اندیشه‏ها و دیدگاه‏ها ى انقلابى و شیوه‏هاى تغییرى و اصلاحى خویش پرداخته‏اند، سختى‏ها و مشكلات معرفت شناختى و روش شناختى به صورت نسبى از بین رفته‏اند و با در نظرداشت شرایط بحث علمى و لوازم فنون روش شناختى، پرداختن به اندیشه انقلابى تا حد زیادى ممكن گردیده است.
هدف ما از بررسى اندیشه انقلابى این است كه این اندیشه به كجا رسیده است؟ و مى‏خواهد جنبش اسلامى معاصر را به كجا برساند؟ و با توجه به تغییرات بزرگ جهانى، خواست‏هاى كنونى آن چیست؟ آینده آن و نحوه آماده شدن آن براى آینده كدام است؟

بررسى مشكلات اندیشه انقلابى‏

در عرصه اندیشه انقلابى اسلامى برخى اعتقاد دارند كه این اندیشه از بحران فكرى درونى رنج مى‏برد. استاد جاسم مهلهل الیاسین، از رهبران جنبش قانون اساسى كویت، از همین مسأله سخن مى‏گوید:
یكى از بحران‏هایى كه دامنگیر جنبش‏هاى اسلامى مى‏شود بحران در اندیشه انقلابى است؛ وقتى كه اندیشه دچار جمود و ركود مى‏شود و نمى‏تواند جنبش را از بحران دامنگیر آن بیرون ببرد، هر فرد پژوهشگرى درمى‏یابد كه این لغزش‏ها و ركودها، پیامدهاى گوناگون بحران فكرى اس ت؛ بحرانى كه اوراق را به هم ریخته، اولویت‏ها را متزلزل گردانیده، قدرت اعطا را دچار ذوب شدگى ساخته و سطح عملكرد و شكل آن را دچار تأخیر كرده است. بر این اساس، در آغاز خیزش جدید باید به مسأله اندیشه انقلابى اولویت داد و با هدف رسیدن به رشد و بلوغ، آن گونه ك ه شایسته است، این مسأله را مورد مناقشه و صحبت قرار داد. 4
در تحلیل دیگرى از بحران موجود در اندیشه انقلابى، دكتر محمد فتحى عثمان، مشاور مركز اسلامى لوس آنجلس و استاد دانشگاه جنوب كالیفرنیا، مى‏گوید:
مشكل جنبش‏هاى بزرگ اسلامى معاصر، روشن‏نبودن عنصر پویاى اجتهادى در مبانى فكرى آن‏هاست. اگر این عنصر در ساختار سازمانى و فعالیت‏هاى عملى روشن شود با توجه به انتخاب شوراى رهبرى توسط مجمع عمومى و فعالیت‏هاى عملى مانند تشكیل سمینار و نشست، انتشار جراید و در صورت امكان بهره گیرى از رادیو و تلویزیون، تأسیس مؤسسات اقتصادى و مدارس و مراكز پزشكى و ارائه كمك‏هاى نقدى و غیرنقدى و شركت در انتخابات، جنبش‏هاى اسلامى بزرگ معاصر، نوگرا به حساب مى‏آیند؛ ولى این جنبش‏ها از نظر مبانى فكرى خود - آن گونه كه در میراث فكرى‏ما مدون شده است - غالباً مقید و بسته‏اند و از عنصر اجتهاد در فهم و استنباط و اجرا غفلت كرده‏اند. 5
این تحلیل‏ها در بازخوانى مشكلات اندیشه انقلابى، كه از وجود یك بحران حقیقى در این اندیشه پرده برمى‏دارند، به هیچ وجه سطحى یا گذرا نیستند و اگر چه برخى اختلافات در بیان این دیدگاه وجود دارد كه به تحلیل این بحران مربوط مى‏شود، اما هیچ كدام منكر این بحران ن یستند. اختلاف در تحلیل این بحران به شرایط عینى و روش شناختى باز مى‏گردد؛ زیرا جنبش‏هاى اسلامى ویژگى‏هاى اجتماعى متفاوت، شرایط زمانى متفاوت و خط مشى‏هاى انقلابى گوناگونى دارند و از سطوح متفاوتى در رشد و تجربه و توانایى برخوردارند. از سوى دیگر، خرد اسلامى انقلابى به درجه‏اى از رشد حتمى رسیده است كه نه تنها مى‏تواند نقدپذیر باشد، بلكه خود به تولید چنین بازخوانى‏هاى انتقادى دست مى‏زند، زیرا از چنین انتقادهایى امید نوگرایى و تحول در اندیشه اسلامى انقلابى انتظار مى‏رود.

باید تأكید كرد كه مشكلات اندیشه انقلابى به عنوان یك زیر ساخت معرفت شناختى، از واقعیت جنبش اسلامى به عنوان یك زیر ساخت عینى و رفتارى جداپذیر نیست؛ یعنى بین جنبه‏هاى نظرى و عملى و جنبه‏هاى معرفتى و رفتارى تداخل جنجال برانگیزى وجود داشته و جدایى بین آنها و جود ندارد و در امر ارتباط بین این دو جنبه نمى‏توان مرز بندى كمى و كیفى خاصى ارائه داد؛ زیرا این رابطه و تفسیر آن با كلیت جنبش به عنوان یك واحد معرفتى و عینى مرتبط است كه از نظر ماهیت، مؤلفه‏ها، روش، زمان و جامعه ویژگى‏هاى خاص خود را دارد.
برخى از مشكلات اندیشه انقلابى اسلامى با دوره‏هاى گذشته [دهه‏هاى پنجاه، شصت و هفتاد ]و برخى دیگر با دوره‏هاى جدیدتر [دهه‏هاى هشتاد و نود] ارتباط دارد. قسم اول با ضرورت‏هاى نوسازى، و قسم دوم با ضرورت‏هاى مدرنیته مشخص مى‏شوند. ضرورت‏هاى نوسازى در تنظیم راب طه بین دستاوردهاى انقلابى به جاى مانده از گذشته است كه از نهضت‏هاى اصلاحى اسلامى نیمه دوم قرن نوزده تا جنبش‏هاى اسلامى نیمه اول قرن بیست ادامه دارد: اخوان المسلمین [1928م‏]، جمعیت العلماى مسلمان الجزایر[1931م‏] و جماعت اسلامى شبه قاره هند[1941م‏]. اما ضر ورت‏هاى مدرنیته: از دهه هشتاد به این سو سرزمین‏هاى اسلامى تحولات و تغییرات بسیار حساسى را شاهد بود. در این برهه در برخى از كشورهاى اسلامى همانند ایران موازنه قوا دچار دگرگونى گردید. در ایران انقلاب اسلامى شكل گرفت و ملت از عنصرى خاموش و غایب از صحنه به ش یوه‏اى اعتراض آمیز به عنصرى فعال تبدیل گردید و حضور جنبش اسلامى به صورتى بى‏مانند رو به رشد نهاد. این امر «طرح اسلامى»(المشروع الاسلامى) و اندیشه انقلابى اسلامى را واداشت كه جایگزین‏هاى اسلامى خود را به صورت برنامه و طرح براى اصلاح و رشد وضعیت اقتصادى، ا جتماعى، سیاسى، تربیتى و تبلیغاتى ارائه كند. بدین ترتیب «طرح اسلامى» و اندیشه انقلابى اسلامى در معرض محك حقیقى قرار گرفت تا توانایى خود را در زمینه تبدیل كردن شعارها به واقعیت و اندیشه‏ها به برنامه آزمایش كند و گام‏هایى حقیقى در راه اصلاح وضعیت عمومى جامع ه بردارد. این تحولات به همراه داده‏هاى دیگر موانع و ضرورت‏هاى مدرنیته را در تكوین اندیشه انقلابى اسلامى تشكیل مى‏دادند.

تحولات اندیشه انقلابى اسلامى‏

به صورت خلاصه و سریع در قالب یك پیش درآمد شناختى و براى روشمندسازى این قرائت، به بیان تحولات اندیشه انقلابى اسلامى مى‏پردازیم:
مرحله اول، ظهور طرح اسلامى اصلاحى كه معمولاً با نهضت سید جمال الدین افغانى [1254 - 1315 ه/ 1838 - 1897م‏] در نیمه دوم قرن نوزده در نظر گرفته مى‏شود. در باروركردن این طرح اسلامى اصلاحى برخى از شخصیت‏هاى برجسته اصلاح‏گر در دنیاى عرب و جهان اسلام مشاركت دا شتند؛ مانند شیخ محمد عبده [1266 - 1323ه/ 1849 - 1905م‏] و شیخ عبدالرحمن كواكبى [1270 - 1320ه/ 1854 - 1902م‏] و میرزا حسن شیرازى [1230 - 1312ه/ 1809 - 1891م‏]. اندیشه انقلابى اسلامى در تداوم تاریخى، فكرى و سیاسى خود به این مرحله باز مى‏گردد؛
مرحله دوم، ظهور طرح جنبش اسلامى به عنوان یك چارچوب جمعى منظم براى مبارزه اسلامى همراه با اهتمام به بیان مفاهیم انقلابى و مفاهیم دعوت و مبارزه در اسلام. نوشته‏هاى شیخ حسن البنا [1327 - 1370ه/ 1906 - 1949م ]و ابوالاعلى مودودى [1321 - 1389ه/ 1903 - 1979م‏] و نوشته‏هاى بسیارى از دانشمندان، نویسندگان و اندیشمندانى كه در سرزمین‏هاى عربى و اسلامى با جنبش اسلامى و مبارزه اسلامى مرتبط بودند همین مسأله را مد نظر داشتند؛
مرحله سوم، ظهور اندیشه جهادى انقلابى در جهت رویارویى با حكومت‏ها. بارزترین نمونه این دیدگاه، سید قطب [1324 - 1386ه/ 1923 - 1965م‏] است؛
مرحله چهارم، تأكید بر راه حل اسلامى و نقد راه حل‏هاى وارداتى. این مرحله پس از شكست اعراب در جنگ ژوئن 1967م پدید آمد. در این مرحله رشد تدریجى جنبش اسلامى آغاز گردید؛
مرحله پنجم، پذیرش اندیشه انقلابى و قیام مردمى همزمان با پیروزى انقلاب اسلامى ایران در سال 1979م؛
مرحله ششم، فراخوانى براى نوسازى و مدرن‏سازى جنبش اسلامى و آماده‏سازى آن متناسب با زمان و مطالبات منطقى. این مسأله تقریباً در نیمه دوم دهه هشتاد اتفاق افتاد.
مرحله هفتم، فراخوانى به جنبش اسلامى جدید در دهه نود. البته باید بر این نكته تأكید كرد كه این مرحله بندى تاریخى و موضوعى فقط بیان یك دیدگاه است و در این كه این دیدگاه یك تحلیل علمى دقیق است حتمیتى وجود ندارد. از سوى دیگر، در هر یك از مراحلى كه ذكر گردید روندهاى ناهمگون و گرایش‏هاى متعدد و متفاوتى نیز وجود دارند كه غفلت، از آنها درست به نظر نمى‏رسد.

نوسازى اندیشه انقلابى اسلامى‏

روند تحول در اندیشه انقلابى اسلامى به مرحله‏اى رسید كه با هدف ارائه شكل جدیدى از جنبش اسلامى، نوسازى این اندیشه به صورت نیازى جدى درآمد. دعوت براى نوسازى اندیشه انقلابى اسلامى از نظر زمانى در دو مرحله اتفاق افتاد:
مرحله اول، كه به ابتداى دهه هشتاد باز مى‏گردد. در آن زمان دكتر حسن الترابى در سودان و استاد راشد الغنوشى در تونس با انتشار كتاب مشتركى با عنوان جنبش اسلامى و نوسازى‏6 به نوسازى جنبش اسلامى دعوت كردند. منظور از نوگرایى در این‏جا تبلور اندیشه انقلابى جدید ى است كه از اندیشه اخوان المسلمین در دو برهه حسن البنا و سید قطب فراتر مى‏رود. اندیشه اخوان المسلمین براى چند دهه بر جنبش‏هاى اسلامى در سرزمین‏هاى عربى سیطره داشت تا این كه برخى معتقد شدند این اندیشه به مرز بحران و نازایى رسیده است.7
نوسازى اندیشه انقلابى در این جا به این معناست كه این اندیشه از خصوصیات جهانى به خصوصیات محلى و از ساختار مطلق به ساختار واقعى و عینى خود تحول یابد. دكتر حسن الترابى با توجه به تجربه جنبش اسلامى در سودان، درباره این تحول و نوسازى مى‏گوید:
پس از آن كه مطلقات، مجردات و كلیات پیام و اندیشه جنبش دچار ایستایى گردید، امر به سوى واقعیت‏گرایى تحول یافت؛ پس از آن تحول در كاركردهاى جنبش پدید آمد و جنبش به سوى هماهنگى با جامعه پیش رفت. بدین ترتیب جنبش از دغدغه‏هاى خاص به سوى دغدغه‏هاى جامعه حركت كر د و به تعامل با توانایى‏هاى كارآمد جامعه وادار گردید. این تحول پیام‏هاى جنبش را تحت تأثیر خود قرار داد و آن را طبق نیازها، اوضاع و بخش‏هاى گوناگون جامعه اصلاح كرد. پس از آن كه جنبش اسلامى بر اندیشه وارداتى از ادبیات اسلامى جهانى اتكا كرد مجبور گردید تا ب ا واقعیت معینى به تعامل فكرى دست زند و چون جنبش اسلامى با عنصر زمان و مكان پیوند یافت توانست اندیشه‏اش را به جلو برد. مانند پرداختن به سودان و مسائل محلى آن یا ارتباط با مسائل جهانى كه بازتاب‏هاى آن در اندیشه اسلامى انعكاس یافته است.8
استاد راشد الغنوشى نیز در خصوص تجربه تونس مى‏گوید:
جنبش وارد یك سرى بازنگرى‏هاى فكرى گردید. این بازنگرى فكرى به ویژه اندیشه‏هاى سید قطب را در برگرفت. سید قطب در دهه گذشته [بین دهه‏هاى شصت و هفتاد] از اندیشمندان تأثیرگذار بود، زیرا اندیشه او بر مسأله بیعت و فطرت تأكید داشت و به مسائل ثروت، دموكراسى و آزا دى‏هاى عمومى تقریباً بى‏توجه بود. اندیشه سید قطب مهم‏ترین ارزش‏هاى اجتماعى خود را بر مواردى چون «عزلت، جاهلیت، تبعیض و جدایى» متمركز ساخت. بنابراین طبیعى بود جنبشى را به وجود آورد كه نه تنها در امر تحول جامعه ناتوان است، بلكه توانایى آن در جهت درگیرى و ك ناره‏گیرى از جامعه است، زیرا این اندیشه از عناصر تحول‏زا خالى بود و نتوانست از تعامل اسلام به عنوان یك عقیده با دغدغه‏هاى مردم در زمینه معیشت، بهداشت، مسكن و آموزش سخن بگوید و با مسأله آزادى وارد تعامل گردد.9
با وجود انتقادى كه از اندیشه سید قطب وجود دارد و برخى آن را اندیشه «رنج» نامیده‏اند، این اندیشه تا هنوز در سرزمین‏هاى اسلامى حضور قدرتمندى دارد. برخى اعتقاد دارند تلاش‏هاى تجدد گرایانه‏اى كه این اندیشه را هدف گرفته به صورتى مؤثر و نهایى آثار خود را نشان نداده است. استاد موسى ابومرزوق، از جنبش فلسطینى حماس، در این‏باره مى‏گوید:
اندیشه اسلامى در دهه شصت و اوایل دهه هفتاد با عكس العمل‏هاى ناشى از سال‏ها رنج و محنت نشان‏دار گردید. پس از آن اندیشه رنج پا گرفت كه تا هنوز با آن دست به گریبان هستیم. از این رو بسیارى از تلاش‏ها و طرح‏هاى اندیشمندان مسلمان به این اندیشه معطوف گردید تا آن را تغییر دهند، پا از آن فراتر بگذارند و خاستگاه‏هاى انقلابى جدیدى را پى‏ریزى كنند. با این همه این تلاش‏ها آن سطح از مقبولیت را نداشتند كه براى انتقال دیدگاه خود آمادگى داشته باشند و بتوانند با همان توانمندى، شایستگى و پذیرشى كه در دهه‏هاى شصت و هفتاد و قرن جارى با اقبال نسل‏هاى فرهنگ و اندیشه رو به رو بودند، دیدگاه‏هاى خود را در داخل جریان‏هاى انقلابى پایه‏ریزى كنند. آنچه سبب ایجاد چنین پدیده‏اى گردیده، عدم تعادل بین رهبرى‏ها و مكتب‏هاى روشنفكرى انقلابى در عرصه‏هاى اجتهاد و روش ارزشیابى كنونى است.[.. .] با این همه اندیشه «رنج» و مشكلات آن تا هنوز رواج دارد و به رغم نیازمندى به روش جدید و دیدگاه نو، قلم‏ها بدان مى‏پردازند و گفتارها براى تأكید و تحكیم بدان باز مى‏گردند.» 10
مرحله دوم، براى ارزیابى روند جنبش اسلامى در خلال دهه هشتاد به وجود آمد. در این دهه مشكلات خطرناك و انحطاطات سختى در برخى از نقاط دامنگیر جنبش اسلامى بود. این مشكلات، چالش‏ها و انحطاطات برخى ریشه‏هاى عینى و برخى دیگر عللى درونى داشتند. در هر دو حالت این وضعیت ماهیت ارزیابى جنبش اسلامى را با شرایط و اوضاعى پیوند مى‏دهد كه در بسیارى حالات عدم دقت علمى و احاطه عینى همه جانبه از تأثیر كامل آن مى‏كاهد؛ البته ضعف مدیریت حاصل از ضعف شایستگى‏ها و امكانات را مى‏توان به آن افزود.
ارزیابى از روند جنبش اسلامى انگیزه‏اى براى دعوت به سوى جنبش اسلامى جدید برخوردار از طرح‏هاى فكرى، اجتماعى و سیاسى گردید. سید محمد حسین فضل‏اللَّه در كتاب جنبش اسلامى؛ دغدغه‏ها و مشكلات‏11 در این خصوص معتقد است:
شاید ارزش تأملات حاضر در آن باشد كه مى‏تواند دست‏مایه مناسبى براى مباحث نظرى و فكرى باشند. مباحثى كه به كمك آن مى‏توان یك نظام فكرى بنا نهاد. نظامى كه قصد دارد براى جنبش اسلامى نو، راه و رسم جدیدى ترسیم كند. هدف اساسى جنبش مزبور آن است كه با قدرت، آگاهى و دقت تمام در جهت تبدیل اسلام به مبنا و پایه اندیشه، احساس و زندگى مردم كوشش كند. این تأملات ثمره تفكرات ذهنى و تجریدى نیست، بلكه حاصل فعالیت‏هاى اسلام خواهانه‏اى است كه جنبش اسلامى با توجه به ماهیت درونى، اوضاع و شرایط پیرامونى و چالش‏هاى شكلى و محتوای ى سخت از خود نشان داده است. شاید ارزش این تأملات - به جهت پرداختن به مشكلات - بدان جهت باشد كه از لابه‏لاى مشكلاتى حركت مى‏كند كه به وسیله تنگناهاى فكرى و عملى جنبش اسلامى حاصل از درگیرى‏هاى داخلى گوناگون و درگیرى‏هاى بیرونى با جریان‏ها، قدرت‏ها و احزاب غیر اسلامى دامن زده شده‏اند. اگر عملكرد اسلام‏گرایان انقلابى را ملاحظه كنیم مى‏بینیم كه آنان با بسیارى از چالش‏هاى سخت به شیوه‏اى غیر واقع‏گرایانه روبه رو نشده‏اند، بلكه با تكیه بر یك سرى اندیشه‏هاى عمومى و كلى با آنها روبه رو گشته‏اند.12
در مصر برخى از مردان عرصه اندیشه و فرهنگ بیانیه‏اى با عنوان «به سوى جریان اسلامى جدید» را منتشر كردند. درباره زمینه‏هاى این اقدام در روزنامه البیان آمده است:
پیدایش جریان فكرى اسلامى جدید، راه را فراروى عموم مسلمانان در جهان اسلام روشن مى‏كند و به وسیله موضع‏گیرى‏ها، اجتهادها و راه حل‏هاى سرچشمه گرفته از دیدگاه اساسى كه ایمان به خداوند و پیامبر او و مبانى اسلام و ارزش‏ها و آموزه‏هاى والاى آن به انسان مسلمان مى‏بخشند در حل كردن مشكلات فراوان به جامعه اسلامى كمك مى‏كند. ضرورت چنین پدیده‏اى روشن شده و عوامل گوناگونى به ضرورت آن اشاره مى‏كنند و همین طور شتاب در اعلان كردن آن خود ضرورت دیگرى است.13
بارها در رسانه‏هاى عربى و اسلامى موضع‏گیرى‏هایى درباره «بازسازى جنبش اسلامى» و «به سوى جنبش اسلامى جدید» انتشار یافت. معتقدم در این زمینه عوامل كمك كننده و حیاتى براى بازسازى جنبش اسلامى وجود دارد. همین طور جامعه نیز شروع به تكثیر یك سرى جنبش‏هاى اسلامى جدید نموده است.

برخى از این عوامل عبارتند از:
1. تجربه جنبش اسلامى در سه دهه اخیر، سؤال‏ها، گفت‏وگوها، بازنگرى‏ها و تأملات بسیارى را برانگیخت كه بر ضرورت نوگرایى و تحول جنبش اسلامى و اندیشه انقلابى آن تأكید مى‏كنند؛
2. جنبش اسلامى امروز بیش از هر زمان دیگرى آمادگى پذیرش متغیرها و دادن پاسخ مثبت به تحولات را دارد. كسى كه عملكرد جنبش اسلامى را در سال‏هاى اخیر مورد دقت قرار دهد درمى‏یابد كه متغیرها و تحولات پدید آمده در جنبش بسیار سریع‏تر و عمیق‏تر از گذشته است؛
3. نوگرایى‏هاى فكرى در منظومه‏هاى فرهنگى جنبش اسلامى و طرح‏هاى عمومى آن؛
4. انباشت معرفت شناختى در اندیشه انقلابى و تعدد منابع آن و روى آورى مثبت به این منابع؛
5. رشد بسیار نقد و خود انتقادى در درون جنبش‏هاى اسلامى؛
6. نزدیكى وسیع و مستقیم به جامعه با هدف تعامل، همزیستى، تقابل و بازدهى به آن و تنزل اندیشه‏ها، مفاهیم، برنامه‏ها و روش‏هاى جنبش اسلامى و پیدایش پیوستگى مستقیم با واقعیت‏هاى عینى با همه پیچیدگى‏ها، تداخل‏ها، حساسیت‏ها و تناقضات آن؛
7. به دست‏گیرى اداره جنبش اسلامى و رهبرى مبارزه اسلامى توسط نسل جدید؛ حال آن كه هر نسلى تحولات جدید و چشم‏اندازهاى خاص خود را در امر تغییر و نوگرایى دارد.

انباشت معرفت شناختى در اندیشه انقلابى‏

در این جا تحول قابل ملاحظه‏اى وجود دارد كه انباشت معرفت شناختى در اندیشه انقلابى را منعكس مى‏سازد. این تحول به صورت زیر قابل تصور است:
1 - بین دهه‏هاى سى و چهل قرن جارى اندیشه انقلابى اخوان المسلمین و به ویژه حسن البنا تقریباًبر جهان عرب سیطره دارد.
2 - در دهه پنجاه به اندیشه انقلابى اخوان المسلمین، اندیشه ابوالاعلى مودودى اضافه مى‏شود؛ وقتى در آغاز دهه پنجاه تألیفات او در قاهره ترجمه و منتشر گردید. همین طور اندیشه حزب آزادى بخش اسلامى آشكار گردید و در سال 1952 موجودیت خود را اعلان كرد؛
3 - در دهه شصت اندیشه انقلابى سید قطب بروز یافت و بخش‏هاى گسترده‏اى از جنبش اسلامى به آن اهتمام ویژه‏اى كردند؛
4 - در دهه هفتاد منابع مذكور در اندیشه انقلابى نزدیك است كه بر دنیاى عرب سیطره یابد در حالى كه دنیاى عرب را كشمكش‏ها و اعتراض‏هاى فراوانى فرا گرفته است؛
5 - در دهه هشتاد، پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران، پدیده اندیشه انقلابى شیعى بروز یافت؛
6 - در دهه هشتاد تا نود، منابع اندیشه انقلابى اسلامى تنوع یافتند و به تحول در اهتمام به این اندیشه كمك كردند. در این زمان منابع انقلابى سنتى رو به كاهش نهاد و عرصه براى منابع انقلابى جدید فراهم گشت.

از دگرانتقادى به سوى خود انتقادى‏

یكى از تحولاتى كه در گفتمان اسلامى و اندیشه انقلابى پدید آمد، انتقال از دگر انتقادى به سوى خود انتقادى است. این پدیده را مى‏توانیم به صورتى آشكار و روشن در نوشته‏هاى شیخ محمد غزالى و شیخ یوسف قرضاوى احساس كنیم. آن دو از دعوتگران و نظریه پردازان جنبش اسلامى به شمار مى‏آیند، زیرا در دهه‏هاى گذشته تألیفات آن دو بر نقد جریان‏هاى مغایر و مخالف با مرجعیت اسلامى مانند بى‏دینى و كمونیسم متمركز بود، ولى تألیفات آن دو پس از دهه هشتاد بر نقد جریان اسلامى با هدف عقلانى سازى آن متمركز گردید.
این دیدگاه در كتاب‏هاى سنت نبوى بین اهل فقه و اهل حدیث‏14 و میراث فكرى ما در ترازوى شرع و عقل‏15، از جمله تألیفات شیخ غزالى، به روشنى دیده مى‏شود.
كتاب‏هاى نهضت اسلامى بین جمود و افراط گرایى‏16، مشكل كجاست؟ و نهضت اسلامى بین تفاوت مشروع و جدایى ناپسند17 نیز از تألیفات شیخ قرضاوى در این زمینه است. در كنار این نوشته‏ها اهتمام به پژوهش‏ها و نوشته‏هاى انتقادى درباره جنبش اسلامى و اندیشه انقلابى در محا فل اسلامى رو به افزایش نهاده است، در حالى كه چنین پدیده‏اى پیش از این وجود نداشت یا بسیار به ندرت انجام مى‏گرفت؛ آنچنان كه «ناظر بازار فكرى اسلامى اهتمام‏هاى متفاوتى را شاهد بود؛ ولى همه آنها در نهایت به ستایش مبارزه اسلامى مى‏انجامید و هیچ یك به نقد و ع قلانى‏سازى و تحكیم مبارزه اسلامى نمى‏پرداختند».18 این نوع پژوهش‏ها به جهت ارزش انتقادى آنها در داخل و خارج سرزمین‏هاى اسلامى اهمیت یافتند.
همین طور این نوشته‏ها در امر تعمیق، تحكیم و رشددهى آگاهانه مفهوم «انتقاد و خود انتقادى» و دستاوردهاى حیاتى آن براى حال و آینده سهیم گردید و به افزایش چنین بحث‏هایى كمك كرد. در سند كارى نشست «آینده جنبش اسلامى در سایه تحولات بین‏المللى و بحران خلیج [فارس ‏]»19 واشنگتن 1991، بر همین مسأله تأكید گردید. در این سند آمده است:
ما دعوت شده‏ایم تا به صورت علمى و روشمند و فراگیر منابع فكرى و فرهنگى خرد انسان مسلمان معاصر را مورد بررسى، بازخوانى و انتقاد جدى قرار دهیم. این قرائت علمى و روشمند و فراگیر طرحى توصیفى را از عوامل تأثیر گذار، مزایا و كمبودها و دریافت‏ها و داده‏هاى این منابع به عنوان راهى به سوى تبدیل شدن به فرهنگ مورد نظر و بیدارى دوباره امت اسلامى در اختیار قرار مى‏دهد. سپس مى‏توانیم ماهیت برنامه‏هاى تربیتى را كه جنبش‏هاى اسلامى بنیان گذاشتند و به شكل‏گیرى شخصیت انقلابى معاصر انجامید و آثار مثبت و منفى این جنبه تربیت ى را كه سبب موضع‏گیرى و تصمیم گیرى پیشگامان مبارزه اسلامى در جهت مقابله با رویدادها و متغیرها گردید بشناسیم و مى‏توانیم دریابیم كه آیا این اندیشه‏ها، برنامه‏ها و روش‏هاى تربیتى درون خانه اسلامى انقلابى دیدگاهى آینده‏نگر دارند؟20

از نخبه‏گرایى به سوى مردم گرایى‏

از تحولات دیگر اندیشه اسلامى انقلابى، تحول این اندیشه از نخبه‏گرایى به مردم‏گرایى است. پس از خیزش‏هاى عظیمى كه نهضت اسلامى در دهه هشتاد از خود نشان داد این تحول بازتابى از پیشرفت در روند جنبش اسلامى به شمار مى‏آید. در این دوره بیدارى و مشاركت مردم در مسائل اجتماعى اوج گرفت و پیوستگى جنبش‏هاى اسلامى به عنوان نخبگان انقلابى با توده‏هاى مردمى، امكان ارتباط و تعامل با اندیشه انقلابى و بكار گیرى آن در فعالیت‏هاى اجتماعى را فراهم ساخت.

از مخفى كارى به سوى علنى سازى‏

پیش از دهه‏هاى هشتاد در نظر برخى از جنبش‏هاى اسلامى، اندیشه انقلابى امر ویژه‏اى به شمار مى‏آمد، ولى در سال‏هاى گذشته این اندیشه یا بخش عظیمى از آن شروع به تحول از مخفى كارى به سوى علنى سازى كرد. این تحول به خصوص در جنبش‏هاى اسلامى شیعى بسیار چشم‏گیر است، زیرا براى مدت زمان‏هاى طولانى شناخت چندانى از آن وجود نداشت و هر كسى كه مى‏خواست نهضت شیعى را تاریخ نگارى كند در سخن‏گفتن از آن دچار مشقت مى‏گردید به نحوى كه گاهى افراد ننوشتن درباره آن را ترجیح مى‏دادند.
تحول به سوى علنى سازى در اندیشه انقلابى در حقیقت تحول از حالت نخبه‏گرایى به سوى مردم گرایى در این جنبش‏هاست. خصوصاً پس از آن كه ضرورت رساندن اندیشه به مردم - كه براى مدت زمان طولانى از این اندیشه بر كنار بودند - تشخیص داده شد. با همه تحولات و نوگرایى‏ها یى كه در اندیشه انقلابى اسلامى رخ داده است، با این همه این اندیشه هنوز چشم به راه دادن پاسخ‏هاى اساسى به مسائل مهم است. مسائل مهمى كه صرف نظر از كیفیت علمى، روشمندى عینى و شیوه واقعى كامل نشده‏اند، مانند مسأله زن در جنبش اسلامى، روش تغییر اجتماعى، مدیریت اختلاف با خودى‏ها و دیگران و مسائل بسیار دیگرى كه همگى متوقف بر گوناگون سازى گفتمان جنبش اسلامى و ساختن جنبش اسلامى جدید است.

پى نوشت‏ها
1. ترجمه فصل‏سوم كتاب‏الفكر الاسلامى، تطوراته و مساراته المعاصرة، قم: فصلنامه قضایااسلامیة معاصرة، 1421ق.
2. پژوهشگر اندیشه اسلامى و سردبیر مجله الكلمة.
3. كارشناسى ارشد از دانشگاه شیراز.

4. الفكر الحركی الاسلامی و سبل تجدیده (بحث‏ها و تحلیل‏هاى نشست دوم مستجدات الفكر الاسلامی و المستقبل) - (كویت: دبیر خانه اوقاف، 1993م) ص‏311.
5. الحركة الاسلامیة رؤیة مستقبلیة: اوراق فى النقد الذاتى، تنظیم و مقدمه و نشر: عبدالله النفیسى (كویت: 1989م).
6. الحركة الاسلامیة و التحدیث (بیروت: دار الجیل، 1984م).
7. عبدالله ابوعزة، الحركة الاسلامیة فی الدوامة؛ حوار حول فكر سید قطب، تهیه و تنظیم صلاح الدین الجورشی (تونس: دارالبراق، چاپ اول، 1985م).
8. حسن الترابى، الحركة الاسلامیة فی السودان؛ التطور، و الكسب و المنهج، (خرطوم: بى نا، 1410ق) ص‏230.
9. الانسان، سال اول، شماره اول (آوریل 1991/ رمضان 1410ق).
10. الحركة الاسلامیة فی ظل التحولات الدولیة و أزمة الخلیج؛ (گفت‏وگو و نظارت: احمد بن یوسف (شیكاگو: المؤسسة المتحدة للدراسات، چاپ اول، 1991) ص‏412.
11. سید محمدحسین فضل‏اللَّه، الحركة الاسلامیة؛ هموم و قضایا (بیروت: دارالملاك، 1990م).
12. همان، ص‏10.
13. رؤیة اسلامیة معاصرة؛ اعلان مبادى، ص‏18.
14. محمد غزالى، السنة النبویة بین أهل الفقه و أهل الحدیث (قاهره: دارالشروق، چاپ هشتم، 1990م).
15. همو، تراثنا الفكری بین میزان العقل و الشرع (قاهرة: دار الشروق ).
16. الصحوة الاسلامیة بین الجمود و التطرف (قطر: ریاست دادگاه‏هاى شرعى و امور دینى، 1402 ق).
17. یوسف قرضاوى، الصحوة الاسلامیة بین الاختلاف المشروع و التفرق المذموم (بیروت: مؤسسه الرسالة 1993م).
18. خالص جلبى، فی النقد الذاتی، ضرورت النقد الذاتی للحركة الاسلامیة (بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ سوم، 1985)ص‏18.
19. الحركة الاسلامیة فی ظل التحولات الدولیة و أزمة الخلیج، ص‏412.
20. همان، ص‏10.

نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 2 دی 1388    | توسط: علی خدامرادی    | طبقه بندی: اندیشه اسلامی،     | نظرات()