سلوك و رفتار سیاسى علماى شیعه با شاهان و سلاطین بر اساس انگیزه‏هاى دینى بوده است، نه به خاطر مسائل مادى و دنیایى. اهداف علما، از جمله میرزاى قمى از ارتباط با سلاطین به جهت حفظ یك حاكم شیعى، عدم جایگزینى ظالمى دیگر، جلوگیرى ازهرج و مرج، جلوگیرى از نفوذ فرقه‏ها و افكار انحرافى در سلاطین و در نتیجه جلوگیرى از تضعیف مكتب اهل بیت‏علیهم السلام بوده است. علماى شیعه على‏رغم ارتباط با حكّام و سلاطین، استقلال خود را نیز حفظ كرده و ارتباط با آنها منجر به صدور فتوا یا حكمى كه مبتنى بر میل و خواسته شاهان باشد، از سوى فقها و علما نشد.
آنچه در پى‏مى‏آید بررسى نمونه‏اى از رفتار سیاسى علماى شیعه با سلاطین و حكّام است.

واژه‏هاى كلیدى: علما، سلاطین، میرزاى قمى، ارشاد نامه، قاجاریه.

مقدمه‏

از مرحوم میرزاى قمى - رضوان الله تعالى علیه - دو نامه در دست است كه هر دو پیشتر چاپ شده بود2: یكى به آقا محمدخان قاجار و دیگرى به فتحعلى‏شاه قاجار. بعد از این‏كه نامه اول مرحوم میرزاى قمى در فصلنامه علوم سیاسى تجدید چاپ شد،3از این‏جانب خواستند كه با توجه به این دو نامه، مقاله‏اى درباره رفتار سیاسى روحانیت شیعه‏4 در طول حدود هزار سال كه یكى از نمونه‏هاى گویاى آن، سلوك سیاسى مرحوم میرزاى قمى است، بنویسم. در آغاز و پیش از پرداختن به رفتار سیاسى مرحوم میرزاى قمى، لازم است مطالبى را كه زیر بناى رفتار روحانیت شیعه با حكّام معاصر خود را تشكیل مى‏داده و یا در استنباط سلوك سیاسى آنها نقش مؤثرى را دارا مى‏باشد، یاد آور شوم.
اول: علما، مبارزه با حاكم جائر و یا مخالفت علنى با او و یا كمك به كسانى كه در صدد براندازى او بودند را در صورت‏هاى زیر، با استناد به حكم عقل و شرع جایز نمى‏دانستند:
1. در صورتى كه نتیجه سرنگون شدن او، به حكومت رسیدن شخصى غیرشیعه باشد؛
2. در صورتى كه فقط نتیجه این باشد كه ظالمى جایگزین ظالم دیگرى گردد؛
3. در صورتى كه نتیجه‏اى جز هرج و مرج و ملوك الطوائفى شدن نداشته باشد؛
4. در صورتى كه نتیجه مخالفت با سلطان سبب قرار گرفتن وى در دامان فرقه‏هاى منحرف و در نهایت موجب تضعیف مكتب اهل بیت‏علیهم السلام باشد.
در همه دوران‏ها، تا قبل از چند دهه اخیر، تحلیل و تشخیص روحانیت شیعه این بوده است كه مبارزه و مخالفت اگر به احتمال ضعیف با موفقیت روبه رو باشد، پیامدى جز همان صورت‏هایى كه یاد شد ندارد و بنابراین باید براى اصلاح نسبى و كمك به عدل و كم شدن ظلم، گزینه دیگرى را اختیار كرد.
دوم: در هیچ دوره‏اى - تا حدود صد سال قبل - 5 هیچ یك از روحانیان مشهور، موقعیت كشورى، به معناى نفوذ كلمه در سراسر كشور میان عامه مردم، نداشته است، بلكه هر كدام به تناسب شرایط خاصى كه داشته‏اند فقط واجد موقعیت محلى بوده و در منطقه‏اى محدود مى‏توانستند اقداماتى انجام دهند و به دلیل این كه ابزار برقرارى ارتباط با نقاط دیگر هم در اختیارشان نبود، این فرضیه كه آنها بتوانند دور هم جمع شده تا تصمیم جمعى گرفته شود، غیرواقعى است؛ چرا كه توان این كار وجود نداشته است. روشن است مثلاً كسى كه در منطقه قزوین شناخته شده و فقط در محدوده آن‏جا مى‏تواند امر و نهى داشته باشد به هیچ وجه در خود توان مبارزه با شاه مسلّط بر كشور را نمى‏بیند و به همین جهت، به فكر چنین اقدامى نمى‏افتد.
سوم: با توجه به آنچه یاد شد، روحانیت شیعه، یعنى آنان كه زعامت دینى مردم را به عهده داشتند به دو گروه تقسیم مى‏شوند: یك گروه روش عدم ارتباط با حاكمان، و اعلام عدم مشروعیت حكومت آنان در محافل خصوصى را بدون این‏كه اقدام حادّى نمایند انتخاب كردند؛ گروه دوم داشتن ارتباط با حاكمان را، به دلیل مصالح و فوایدى كه دارد بهتر دیده و از این راه خدماتى انجام دادند.
این گروه در طول ارتباط خود با حاكمان، چند موضوع را به عنوان اصول غیرقابل انعطاف در نظر داشتند و هیچ‏گاه از آن اصول منحرف نشدند:
1. به خاطر میل شاه و حاكم وقت فتوایى برخلاف آنچه از كتاب و سنت استنباط مى‏كردند صادر نكردند و در طول هزار سال حتى یك مورد در تاریخ و نیز در تاریخ فقه یافت نشده است كه فقیهى شیعى تمایل حكّام را در استنباط خویش دخالت داده باشد و این براى فقهاى شیعه نقطه قوتى است. همان‏طور كه در روایات آمده است: «الفقهاء امناء الرسل»، فقهاى شیعه امانت را صد درصد رعایت كرده‏اند.6
2. در عین حال كه علما با دربار و شاه و حكّام ارتباط داشتند، اما هنگام صدور فتوا و پاسخ به سؤالات فقهى مردم، هر جا لازم بود به عدم مشروعیت حكومت آنان اشاره كنند از این كار كوتاهى نمى‏كردند. مثلاً یكى از فقهاى نامدار شیعه كه با شاه زمان خود ارتباط داشت و حتى شاه براى او مدرسه‏اى عظیم بنا كرد، مرحوم حاج ملااحمد نراقى صاحب كتاب معراج السعاده است، اما همین بزرگوار در مسأله 111 و 112 كتاب رسائل و مسائل‏7 مى‏گوید: اگر حاكم (فرماندار مثلاً) به سفر رود، هنگامى كه به وطن برمى‏گردد، اگر قصدش این است كه به همان كار حكومتى خود ادامه دهد سفرش سفر معصیت است و باید نمازش را چهار ركعتى بخواند. با این صراحت مى‏گوید حكومتش مشروعیت ندارد با این‏كه این حاكم یكى از حكّام منصوب فتحعلى‏شاه است.
3. اگر چه به خاطر مصالحى اصل حكومت شاه را به خصوص هنگامى كه با سلاطین كفر و غیره درگیر مى‏شدند تأیید مى‏كردند، اما هیچ‏گاه ظلم و ستم و استبداد آنان را به ویژه در مواردى كه به ظلم و جور آنان آگاه مى‏شدند تأیید نكرده، بلكه همواره مى‏كوشیدند تا از راه‏هاى مختلف ظلم و ستم آنان را كاهش دهند و در حدّ میسور آنان را از عواقب ستمگرى آگاه سازند.
4. هدف علما از ارتباط با حكّام و سلاطین، تقویت اسلام و مكتب اهل بیت‏علیهم السلام و كمك به مردم در رسیدن به حقوقشان و كاستن ظلم و جور ستمگران بوده است و در این راستا به شهادت تاریخ موفقیت‏هاى چشمگیرى داشته‏اند.
چهارم: برخى از مصادیق و موارد ارتباط، وجوب عقلى و شرعى داشته است؛ مثلاً در زمان فتحعلى‏شاه قاجار یكى از مسیحیان كتابى در ردّ اسلام نگاشت و براى شاه اسلام و شیعه فرستاد. شاه از علماى بزرگ معاصر خود خواست كه به شبهات او پاسخ دهند. تصدیق مى‏كنید كه در این قبیل موارد واجب است عالمان بیدار به شاه پاسخ مثبت دهند كه خوشبختانه دادند و كتاب‏هاى متعددى در پاسخ او به قلم بزرگوارانى چون ملاعلى نورى، حاج آقا رضا همدانى، میرزاى قمى و حاج ملااحمد نراقى نگاشته شد.8 و یا در موارد متعدد از طرف شاهان و حكّام درخواست رساله یا كتابى در برخى موضوعات اسلامى شده است. محقق ارجمند حضرت آقاى جعفریان در مقاله‏اى بیش از صد كتاب و رساله كه به نام یكى از شاهان صفوى نگاشته شده را یاد كرده و در مقدمه آن نوشته‏اند: گزیده‏اى از كتاب‏هایى را كه به نام شاه سلطان حسین صفوى نگارش یافته و بسیارى از آنها به درخواست خود او بوده، ارائه مى‏دهیم. بیشتر این كتاب‏ها آثار مذهبى و به ویژه روایى است.9
پنجم: ارتباط گفتارى و یا نوشتارى با شاهان و حكّام، ادبیات مخصوص خود را داشته و تمام كسانى كه خواهان ارتباط با شاهان بوده و یا خواهان ملاقات بوده یا مى‏خواستند مكاتبه‏اى انجام دهند، خواه ناخواه ملزم بودند آن ادبیات را رعایت كنند، در غیر این صورت، اهانت و مخالفت تلقى مى‏شد و نقص غرض مى‏گردید؛ مثلاً در نامه‏اى كه به شاه مى‏نویسند در برهه‏اى از زمان مرسوم بوده كه در پایان نامه مى‏نوشتند «امركم مطاع» یا در آغاز نامه، شاه را با عناوینى خاص یاد مى‏كردند. به كار بردن این ادبیات از طرف كسانى كه نمى‏خواهند مخالفت علنى با شاه و حاكم داشته باشند به هیچ وجه دلیل مشروع دانستن حكومت آنان و یا واجب الاطاعه دانستن آنان و یا آنان را مصداق واقعى نه تعارفى آن تعبیرات دانستن نیست. البته اگر عباراتى به كار رفته باشد كه در توجیه آن ناتوان باشیم باید اعتراف كنیم كه اشتباهى صورت گرفته و المعصوم من عصمه الله. بد نیست به این نكته هم توجه داشته باشیم كه برخى از مقدمه‏هاى كتاب‏ها، نگاشته خود مؤلف نیست و یا هنگام استنساخ، توسط ناسخى كه مى‏خواست كتاب را به شاه اهدا كند در آن دخل و تصرف شده است و این‏كه نسخه‏هاى خطى برخى از كتاب‏ها، مقدمه‏هاى گوناگونى دارد شاید یكى از شواهد این دخل و تصرف‏ها باشد.10 البته بخشى از تمجیدهاى علما از برخى شاهان و حكّام در اثر ناآگاهى آنان از بسیارى از فسق و فجورهایى بوده كه حكام انجام مى‏داده‏اند. این‏كه در زمان ما در بعضى از كتاب‏هاى تاریخى، حتى جزئیات عیاشى و گناهكارى داخل دربار را هم گزارش داده شده است نباید دلیل بگیریم كه در زمان خود آنها هم انجام این كارها را همه از جمله علما مى‏دانسته‏اند، زیرا برخى از حاكمان و سلاطین چهره‏هاى متفاوتى داشته‏اند. ساختن مسجد و مدرسه و استفتا از حكم شرعى چهره ظاهر الصلاحى بود كه آنان در همه جا ارائه مى‏دادند و چهره دیگر آنها كه حاكى از آلودگى و فسق و فجور بود در بسیارى از موارد در پرده مى‏ماند و همه كس جز برخى از درباریان و یا بیگانگانى كه به عنوان میهمان به ایران مى‏آمدند از آن آگاهى نداشتند و آنچه در تواریخ ضبط شده نیز غالباً توسط همین اشخاص بوده است.
ششم: براى داورى درباره رفتار سیاسى روحانیت شیعه در طول تاریخ، باید سلوك آنان را كه زعامت دینى داشته و در منطقه‏اى داراى موقعیت اجتماعى و محبوبیت بوده‏اند - نه هر روحانى كه در گوشه‏اى احیاناً با سبك خاصّى زندگى مى‏كرد - در نظر بگیریم و مورد مطالعه قرار دهیم كه یكى از آنها مرحوم میرزاى قمى(ره) مى‏باشد.

میرزاى قمى و ارشاد نامه‏

میرزاى قمى متولد سال 1150 و متوفاى 1232 ق. است و در نامه او به شاه - كه ارشاد نامه خوانده شده - آمده كه این نامه را در حالى كه حدود پنجاه سال از عمر او مى‏گذشته نگاشته است و این سال‏ها اوایل سلطنت آقا محمد خان قاجار - همان شاه خشن و ستمگر - است. پس روشن است كه نامه را به آقا محمدخان نوشته است. اما نامه دوم را در حدود هشتاد سالگى به فتحعلى‏شاه نوشته است.11 احتمال این‏كه در این سى سال نامه‏هاى متعددى به شاه نوشته باشد منتفى نیست.12 امّا نامه‏هایى كه شناخته شده و نسخه خطى آن در كتاب‏خانه‏ها موجود است همین دو نامه مى‏باشد.

محتواى ارشاد نامه‏

1. انگیزه نگارش نامه شكایت مردم از ظلم و ستم دستگاه حكومتى است و مرحوم میرزاى قمى بعد از تفكر بسیار چاره را منحصر در عرض حال به شاه دانسته است.13
2. با این‏كه ادب مكاتبه در این نامه رعایت شده، در عین حال مرحوم میرزا ظاهراً براى این‏كه به هیچ گونه از این نامه اظهار مخالفت با شاه برداشت نشود در بخش اول نامه این طور نوشته است: اگر در طریقه محاورات و طىّ مكالمات این قاصر خلاف تعارف آداب ملوك به عمل آید باعث انزجار خاطر دریا مفاطر نگردد.14
3. سپس مى‏افزاید این پوزش‏طلبى نه به خاطر آن است كه مى‏ترسم مورد بى‏اعتنایى و كم التفاتى شاه شوم، بلكه به خاطر این است كه مى‏ترسم نامه‏ام را از اثر بیندازد و به هدفى كه دارم - رفع ستم از مردم - نرسم.15
4. براى این‏كه زمینه تأثیرگذارى نامه را فراهم سازد مى‏نویسد: این نامه نه از باب پند دانا به نادان و نیز نه از باب راهنمایى شخص سرگردان است، بلكه از باب مباحثه و مشاوره دو نفر داناست بدون این‏كه خود را دانا و یا مرجع بخوانم.16
5. در همین بخش از نامه مى‏افزاید: این حقیر را در این كلمات جلب نفع دنیوى مطلقاً منظور نیست و نگارش این نامه از همه اغراض فانیه خالى است، زیرا تا چنین نباشد تأثیر گذار نخواهد بود.17
6. آنگاه مرحوم میرزاى قمى با شجاعت و صراحت تمام، به بیان امورى كه مى‏تواند در ذهن شاه جاهل بهانه جواز ستمگرى و استبداد باشد مى‏پردازد و یكى یكى آنها را توضیح مى‏دهد تا بهانه‏ها از شاه گرفته و شاید هم متنبّه گردد.
از اشتباهات عمدى یا سهوى شاهان مسلمان این بود كه چون شنیده بودند از شاه به «ظل الله» تعبیر شده، خیال مى‏كردند هر كارى را مى‏توانند انجام دهند و مسؤولیتى در مقابل خدا و خلق خدا ندارند و گاهى اطرافیان بى‏تقوا و یا بى‏دین هم به این توهّم كمك مى‏كردند و حضرت ظل الله را فعال ما یشاء مى‏دانستند اما براى دانایان روشن است، بر فرض كه شاه را ظل الله خوانده باشند این عنوان به هیچ نحو مجوّز ظلم و ستم و گناه نیست، زیرا امكان ندارد كه خداى متعال یا اولیاى او ظلم و ستم را تجویز نمایند.
حدیث «السلطان ظلّ اللّه فى الارض» در برخى كتاب‏هاى حدیثى اهل تسنن و نیز در برخى از آثار روایى شیعه یاد شده است.18 با صرف نظر از این‏كه این حدیث سند قابل اعتمادى دارد یا نه، باید گفت، قبول و عدم قبول این تعبیر، بستگى به برداشت صحیح یا غلط از آن دارد؛ یعنى اگر درست معنا شود مقبول و اگر برداشت نادرست از آن شود غیرمقبول است. مرحوم میزاى قمى در ارشادنامه خود سه معنا صحیح براى این عبارت یاد كرده تا ذهن شاه را از آن برداشت غلط منصرف سازد و به شاه گوشزد كند كه در كارهایى كه انجام مى‏دهد در برابر خداى متعال مسؤول است و به عبارت دیگر، این تعبیر براى شاه تكلیف آور است نه این‏كه او را یله و رها سازد. معناى اول: همان طور كه مردم از آفتاب سوزان به سایه درختى یا دیوارى پناه مى‏برند تا از گزند آفتاب امان یابند شاه هم باید منش و روشش به گونه‏اى باشد كه بندگان خدا از آتش ظلم و جور ستمگران به او پناه برند و رفع التهاب نمایند.19 و متن حدیث هم در برخى نقل‏ها چنین است: «السلطان ظل الله فى الارض یأوى الیه كل مظلوم...» و یا «یأوى الیه الضعیف و به ینتصر المظلوم...»؛ معناى دوم: چون سایه هر چیز با كمال بى‏ثباتى و ناچیزى شبیه به صاحب سایه است پادشاه در عین این‏كه به علایق جسمانى آلوده است باید خود را شبیه حضرت سبحانى نماید تا بتوان او را سایه خدا نامید.20 كه در حدیث هم آمده است «تخلّقوا باخلاق الله...». معناى سوم: همان طور كه از سایه هر چیز به آن چیز مى‏توان پى‏برد، شاه باید رفتار و كردارش چنان باشد كه بتوان از او پى به وجود خداوند منّان و خالق دیّان برد.21 این‏كه گفته شده: «پادشاهان مظهر شاهى حق» هستند، منظور شاه متدیّن و عادل و مهربان است نه هر پادشاه ظالم و خشن و بى‏دین.
7. مرحوم میرزاى قمى ضمن ارائه معناى صحیح حدیث «السلطان ظلّ اللهّ»، شاه را به رأفت و رحمت بر مردم دعوت كرده و از او مى‏خواهد كه با تعیین وسایط از مقربان و واسطه‏ها شرایطى به وجود آورد كه مردم بتوانند نزد او دادخواهى كنند و گفته است كه سلوك شاه با مردم باید به گونه‏اى باشد كه اگر روزى آید و خداوند از او بپرسد كه با بندگان من چگونه سلوك كردى در مقام جواب خجالت نكشد و هرگاه نباشد جز خجالت و انفعال، بس خواهد بود از براى عذاب‏22 پس چگونه خواهد بود حال، هرگاه در مقام پاداش فرشتگان غلاظ و شداد را امر به اشدّ العذاب نماید.23
8. بهانه دومى كه ممكن است موجب شود شاه به توهم گرفتار آید این است كه چون خداى متعال پادشاهى را براى او مقدر ساخته پس هر چه از او سرزند مؤاخذه‏اى ندارد و الا نباید خداى متعال او را به پادشاهى مى‏رساند. البته عقیده برخى عالمان سنّى مذهب كه قائل به جبر شده‏اند این توهم را تقویت مى‏كند. مرحوم میرزاى قمى با بیانى علمى و منطقى و در عین حال همه كس فهم، بطلان این توهم را بیان كرده و فرموده «اگر كسى بگوید چون پادشاهى به تقدیر باشد، پس لازمه‏اش این است كه كارهاى پادشاه هم به تقدیر بوده و خدا به همه كارهاى او راضى باشد». به او مى‏گویم كه بنابراین - العیاذ بالله - باید فرعون هم مورد مؤاخذه قرار نگیرد، چون پادشاهى او هم به تقدیر است و این خلاف بدیهى دین مى‏باشد.24
9. در قسمت قبل از پایانِ‏نامه با صراحت مى‏گوید: همان‏طور كه پادشاهى براى محافظت دنیاى مردم و حراست ایشان از شر مفسدان است و عالم و غیرعالم از این حیث به شاهان محتاجند، همچنین خداوند علما را براى محافظت دین مردم و اصلاح دنیاى ایشان در رفع مفاسد و تعدى و تجاوز از راه حق، قرار داده است و در سلوك این مسلك و یافتن طریقه حقه، پادشاه و غیرپادشاه به علما محتاجند و باید به راهنمایى‏ها و مصلحت خواهى آنها التفات شود.
10. در پایان با زبان دعا بار دیگر شاه را نصیحت كرده و مى‏گوید: «خدایا چنان كن كه پادشاهى او از راه قابلیت و استحقاق باشد نه از راه امتحان و استدراج‏25. خداوندا او هم بنده ضعیف تو است... چنان مكن كه این بنده ضعیف را به خود واگذارى كه او مایه عذاب تو باشد و باعث هلاك دین و آخرت خود گردد... خدایا ناصحان و خیرخواهان را در نظر او عزیز و با اعتبار كن... و اعتماد او را بر لطف خود چنان كامل كن كه هیچ تدبیر را وسیله شاهى خود نداند و ضعیفان و خصوصاً اطفال و نسوان را از قید حبس خود برهاند.26 بحق محمد و آله».27

محتواى نامه دوم‏28

1. در آغاز گوید ارتباط و دعاگویى شاه نه از براى تحصیل منصب و جاه است و نه به طمع جمع مال و رسیدن به رفاه، بلكه براى این‏كه ایشان را دین پرور و شریعت گستر یافته و صاحب عقاید صحیحه...29 .
2. انگیزه نگاشتن نامه این بود كه معتمد الدوله متخّلص به «نشاط»30 كه از شعراى صوفى مسلك بوده است، رساله‏اى را به فتحعلى‏شاه اهدا كرده كه گویا خواسته شاه را به مسلك صوفیان متمایل سازد. در ملاقاتى كه شاه با میرزاى قمى داشته، آن نوشتار را به میرزا ارائه داده و گفته است عقایدى را كه در این رساله درج است ملاحظه كنید و صحیح و غیرصحیح آن را به ما اعلام كنید تا به مقتضاى آن عمل شود. این درخواست شاه موجب شده كه مرحوم میرزاى قمى - با این‏كه در كمال ضعف و كهولت سن بوده - 31 احساس مسؤولیت نماید و به خواسته شاه پاسخ دهد. مرحوم میرزا در این پاسخ با صراحت تمام به شاه نوشته است شما از مباحث عرفانى از قبیل وحدت وجود و مسائل عقول و نفوس اطلاعى ندارید و افرادى مانند شما براى تصحیح عقاید خود كتاب‏هایى مانند حق الیقین و عین الحیاة علامه مجلسى را باید بخوانند.32
3. به شاه تذكر داده است كه ناراحتى ما از این‏كه افرادى مانند «نشاط» از نزدیكان شما باشد این است كه خداى نكرده شما را از طریقه حقه منحرف ساخته و به پیروى از شما، عامه مردم از مكتب اصیل اهل بیت علیهم السلام منحرف شوند. افرادى مانند نشاط باید در این قبیل مسائل با افرادى مانند من به مباحثه بنشینند نه این كه مسائل عرفانى و فلسفى را به شما عرضه كند در حالى كه خود شما اعتراف دارید كه از این مسائل سر در نمى‏آورید و از من تشخیص صحّت و سقم آن را خواسته‏اید. عبارت مرحوم میرزا این است: «الامان الامان، چنین شخصى برمى خیزد و القاى عقاید به شاه مى‏كند كه خود نمى‏فهمد چه مى‏گوید. پس شاه كه مطلقاً ربطى به این مطالب ندارد از آنها چه چیز بفهمد و چه چیز اعتقاد كند؟ لااقل این معنا باعث حیرت شاه و تشكیك در عقاید صحیحه او مى‏شود و به سبب كفر، عالم را فرو مى‏گیرد».33
4. سپس مى‏افزاید شنیده‏ام كه مى‏خواهند لقب «اولوالامر» به شاه بدهند كه تا حال سنّى‏ها چنین مى‏كردند.34 یعنى به غلط شاه جائر را مصداق «اولوالامر» مى‏پنداشتند. آنگاه شاه را از این كار برحذر مى‏دارد و مى‏گوید: «به اتفاق شیعه مراد از اولوالامر ائمه طاهرین - صلوات‏الله علیهم اجمعین - مى‏باشند» و به هیچ وجه نمى‏توان شاه را مصداق آن دانست، زیرا امر كردن خداى متعال مردم را به وجوب اطاعت سلطان، هر چند ظالم و بى‏معرفت به احكام الهى باشد، قبیح است، پس عقل و نقل هر دو گویاى این هستند كه كسى را كه خدا اطاعت او را واجب كند باید معصوم باشد، ولى در حال عدم امكان وصول به خدمت معصوم اطاعت مجتهد عادل واجب مى‏شود.35
5. آنگاه عقاید صحیح را اجمالاً براى شاه بیان مى‏كند و مى‏نویسد: «پادشاها، شیعیان پناها، این پیر ضعیف نحیف را به منزله پدر مهربان فرض كن و سخنان او را كه مانند دواى تلخ به مذاق ناگوار است در كام قبول خوش‏گوار كن و از حلواى صحبت شیاطین زمان كه مانند طعام خوش طعم زهردار است كمال دورى اختیار كن...».36
بنابراین با توجه به مطالب بیان شده و همان‏طور كه این‏جانب در جاى دیگر نوشته‏ام اهداف میزراى قمى و امثال او از ارتباط با دربار و شاه و حكام بدین قرار است:
1. جلوگیرى از گرایش شاه به عقاید انحرافى كه در نتیجه عقاید عامه مردم حفظ شود؛
2. تشویق او به حمایت از مكتب تشیع و گسترش دین و عمل به احكام شرع؛
3. گرفتن كمك مالى براى فقرا و مستمندان و حل مشكلات آنان؛
4. رفع یا كم كردن ظلم و ستم‏ها به بندگان خدا به ویژه ضعفا و بى‏دست و پاها؛
5. این‏كه شاه شیعه در برابر شاهان غیرمسلمان و یا غیرشیعه از عظمت و قدرت برخوردار باشد؛
6. این‏كه در سایه ارتباط با او در مواقع حساس بتواند به شاه نصیحت كرده و او را از خطرات احتمالى آگاه نماید؛
7. این‏كه معلوم باشد در زمان غیبت امام زمان مجتهد عادل واجب الاتباع است نه هر كس كه شاه شد و شاهان به علما و مجتهدان نیازمندند، همان‏طور كه همه مردم براى نظم و نظام جامعه به امیران محتاجند.
از آنچه آمد نتایج زیر به دست مى‏آید:
1. ارتباط علماى بزرگ شیعه با سلاطین انگیزه دینى داشته است و نه دنیایى و مادّى.
2. ستایش و تمجیدهایى كه در مكاتبات با شاهان و یا در آغاز و انجام برخى كتاب‏هاى دانشمندان بزرگ شیعه آمده به پیروى از ادبیات خاص آن دوره‏هاست و به عبارتى، مى‏توان گفت اجبارى بوده است، زیرا در غیر این صورت مكاتبه و نامه و ارتباط بى‏اثر و نقص غرض مى‏شده است.
3. در هیچ تاریخى تا چند دهه قبل به هیچ گونه در خاطر فقیهى از فقهاى نامى شیعه خطور نمى‏كرده است كه شاید قدرت تشكیل حكومت داشته باشند. از این رو نمى‏توان نتیجه گرفت كه آنان چون براى خود ولایت گسترده‏اى كه بتوانند حكومت تشكیل دهند قائل نبودند، اقدام نكرده‏اند.37 (38).

پى‏نوشت‏ها
1.استاد حوزه علمیه قم.
2. نامه اول در مجله دانشكده ادبیات تبریز سال 1348 و مجله وحید سال 1352 و نامه دوم در مجله كیهان فرهنگى و نیز كتاب بیست مقاله به قلم نگارنده انتشارات جامعه مدرسین قم، چاپ شده است.
3. فصلنامه علوم سیاسى، سال ششم، ش 23 (پاییز 1382) ص 237.
4. مقصود از روحانیت شیعه، زعماى روحانى حوزه‏هاى علمیه و عالمان صاحب نفوذ است، نه هر روحانى كه در گوشه‏اى زندگى مى‏كرده و ممكن است سلیقه خاصى هم داشته است.
5. از زمان میرزاى شیرازى، تا حدّى شرایط متفاوتى پیش آمده است.
6. مسأله فتوا به طهارت خمر را كه برخى به رخ مى‏كشند و مى‏گویند شاید به خاطر شاه صفوى چنین فتوایى صادر شده باشد، حاكى از بى‏اطلاعى آنان از روایات مربوط به طهارت و نجاست خمر و نیز عدم توجه آنان به بحث‏هایى است كه در كتاب‏هاى فقهى استدلالى آمده است.
7. كتاب مسائل و رسائل نراقى در سه جلد چاپ شده است.
8. كتاب آن مسیحى میزان الحق نام داشت. از جمله كتاب‏هایى كه در ردّ او نگاشته شد: مفتاح النبوه حاج آقا رضا همدانى و سیف الامّه نراقى است.
9. عنوان مقاله آقاى جعفریان «تقدیم نامه نویسى» است.
10. ر.ك: رضا استادى، به فهرست كتب خطى مدرسه فیضیه.
11. رضا استادى، بیست مقاله، ص 27.
12. در نامه دوم مورد بحث ما، از پاسخ شاه به نامه سال قبل مرحوم میرزا یاد شده است. ر.ك: رضا استادى پیشین، ص 37. در آن‏جا مى‏گوید: «در سال قبل كه سرافراز نامه شاهى، در جواب عریضه حقیر، به قلم بطالت رقم آن مرد مرفق رفته بود...».
13. چنان‏كه مرحوم میرزاى قمى در ابتداى نامه مى‏گوید: «در هر دم زاغان مصیبت و محنت از هر سو در این خرابه بر گردم جمع و همه در دور من پروانه وار، و من در میانه مى‏سوزم، چون شمع، من گاهى با نوحه آنها دمساز و آنها بعد از یأس از من و بخت خود در پرواز، و گاهى در فكر عاقبت كار خود گریان و در عجز چاره این مصایب سرگردان، یكى فریاد مى‏كرد از خرابى آشیان و دیگرى خبر مى‏داد از مقتول شدن جوجگان و جمعى شیون داشتند از نهب اثاث و اموال و فوجى چهره مى‏خراشیدند از هتك ناموس و اَسرْ عیال. بعد از تفكر بسیار چاره را منحصر دید در عرض حال به سایه بلند پایه شهباز بى‏همال و هماى همت و اقبال...». فصلنامه علوم سیاسى، ش 23 (پاییز 1382) ص 239.
14. فصلنامه علوم سیاسى، پیشین، ص 239.
15. همان.
16. همان، ص 239 - 240.
17. همان، ص 240.
18. محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، ج‏72، ص 354، به نقل از: شیخ طوسى، الامالى و سیوطى، الجامع الصغیر طوسى ج‏2، ص 62.
19. «یكى آن كه چنان كه كسى از التهاب حرارت خورشید تابان در نصف النهار تابستان خود را به سایه درختى یا دیوارى مى‏كشد تا از شدت گزند گرما امان یابد و خود را در آن سایه خنك نماید، رعایا و ضعفا را همچون حرارت جور و عدوان و آتش ظلم و طغیان شعله گیرد و در بوته امتحان و كوره افساد مفسدان و معاندان آتش تعدى در گیرد به پناه سایه عدل الهى كه پادشاه عادل است به مروحه انصاف و دادرسى رفع التهاب و سوزش خود نمایند». (فصلنامه علوم سیاسى، پیشین، ص 239).
20. «دویم این كه چون سایه هر چیز با كمال ناچیزى و بى‏ثباتى شبیه به صاحب سایه است در شكل و مقدار، همچنین پادشاه با وجود انغمار در علایق جسمانى و آلودگى به تعلقات هیولانى باید مشابه حضرت سبحانى و متشبه به آن جناب در صفات نفسانى و محامد روحانى باشد». (همان).
21. سیم آن كه چنان كه از سایه هر چیز به آن چیز مى‏توان پى‏بردن، باید پادشاه چنان باشد كه از رفتار و كردار آن پى به وجود خداوند منان و خالق دیّان توان برد. (همان).
22. آتش به گرمى عرق انفعال نیست.
23. «اگر روزى آید و از او پرسد كه با عیال من چگونه سلوك كردى. در مقام جواب خجالت نكشد و اگر به او گوید كه بیمارهاى مرا دوا كردى و زخم‏دارهاى مرا مرهم نهادى یا ایشان را به زهر غم و به ناسوركردن از نمك پاشى مصیبت و ماتم هلاك كردى، سَرِ انفعال در پیش نیفكند. هرگاه نباشد در مقام حساب، الا گله گزارى و خجالت و انفعال در مقام جواب، بس خواهد بود از براى عذاب. پس چگونه خواهد بود حال هرگاه دست عذاب از آستین شدید العقاب برآید و در مقام پاداش ملائك غلاظ و شِداد را امر به اشدّ عذاب نماید». (همان، ص 244).
24. «پادشاهى و مملكت دارى بر دو قسم است: یكى بر سبیل استحقاق است و یكى بر سبیل امتحان چنان كه معلوم است، حق تعالى حضرت سلیمان - على نبینا و آله و علیه السلام - را ملك عظیم و پادشاهى بزرگ كرامت كرد و همچنین غیر او از پیغمبران را و فرعون و نمرود و شدّاد را هم پادشاهى كرامت فرمود... پس هرگاه به مجرد این كه پادشاهى و ملك به تقدیر باشد لازم باشد كه هر فعلى كه از او سرزند هم به تقدیر باشد و خدا به آن راضى باشد، پس العیاذ بالله باید فرعون هم بر دعواهاى باطل خود مؤاخذه نباشد یا خلفاى جور از دشمنان اهل بیت بر اعمال ناشایسته خود معاقب نباشد و این خلاف بدیهى دین است. (همان، ص 246 - 247).
25. در متن نامه توضیح داده شده است كه به شاهى رسیدن دو گونه است: یا به استحقاق است مانند حضرت سلیمان‏علیه السلام و یا براى امتحان مانند فرعون و نمرود.
26. پیداست كه ظلم و ستم آقا محمد خان حتى زن و بچه مردم را هم فرا گرفته بوده است.
27. فصلنامه علوم سیاسى، پیشین، ص 248.
28. بخش‏هایى از متن این نامه در كتاب بیست مقاله (ص 27 - 49) چاپ شده است.
29. همان، ص 36.
30. یكى از آثار او گنجینه نشاط است.
31. این نامه را میرزاى قمى در هشتاد سالگى نگاشته است.
32. «پس آنچه بر پادشاه ما لازم است، اعراض از اینگونه صحبت است و به قدر مقدور سعى كردن در ترویج شریعت و عمل كردن به مقتضاى اوامر و نواهى الهى و اگر خواهد صحبت بدارد، كتاب‏هاى آخوند ملامحمد باقر مجلسى - طاب ثراه - كه به فارسى از براى عوام نوشته مثل حق الیقین و عین الحیاة وامثال اینها را دائماً مطالعه و مذاكره نماید تا ان شاء الله جامع سعادات دنیا و آخرت هر دو باشد». رضا استادى، پیشین، ص‏48 - 49).
33. همان، ص 42.
34. همان.
35. آیا بهتر از این مى‏شود عدم مشروعیت حكومت شاهان جائر را بیان كرد.
36. رضا استادى، پیشین، ص 45.
37. از خواننده این مقاله خواستارم كه براى تكمیل بحث ص 28 - 49، كتاب بیست مقاله نگارنده را نیز ملاحظه فرمایند.
38. مقاله حاضر در مؤسسه آموزش عالى باقرالعلوم‏علیه السلام براى تعدادى از دانشجویان ارائه شد و پس از پیاده شدن متن، باز نویسى شده است.

 

نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 2 دی 1388    | توسط: علی خدامرادی    | طبقه بندی: دوره قاجار، روحانیون،رجل سیاسی ایران،     | نظرات()